Ideeën en bemoedigingen voor gewonde helpers verbonden met een heelmakende God

(An English version of this article is also available)

2010-06-18

Mijn Psycho-Pastorale Keuken

De titel van deze web-pagina vergelijkt pastoraal werk met het bereiden van een goed maal. De vraag is dan: wat zijn goede ingrediënten om een gezonde en herstel-bevorderende maaltijd samen te stellen? Er is een zeer breed spectrum aan benaderingen en modellen die ik als bruikbaar zie in christelijke counseling. In dit artikel zal ik hiervan een selectie presenteren.
De laatste decennia zijn veel mensen met ideeën, inzichten of andere bevindingen gekomen die bruikbaar zijn voor christelijke counselers. Het is echter niet gemakkelijk, om te onderscheiden welke ideeën werkelijk aansluiten bij wat de Bijbel ons leert over het leven. En niet alle ideeën helpen de christelijke counseler in zijn of haar werk.
Via deze Accede!-pagina, wil ik die ideeën, modellen, benaderingen e.d. belichten die mijns inziens aan de bovenstaande criteria voldoen. Ideeën die mijn denken of voelen hebben uitgedaagd, ideeën die iets toegevoegd hebben aan mijn begrip van Gods heerlijke plan. Of ideeën die me meer inzicht hebben gegeven waarom sommige mensen heel hard hun best doen en het toch niet lijken te ‘maken’. Door de ideeën van zoveel verschillende mensen heeft God mijn ogen geopend voor andere gezichtspunten die heel erg verrijkend zijn geweest voor me. Uiteindelijk is een drie-diemensionele wereld zoveel mooier dan een een-dimensionele.

Enkele observaties en criteria hebben me – in m’n achterhoofd – geleid bij het maken van keuzes:

	God is Degene die onvergelijkbaar meer weet van ons, ons onvergelijkbaar meer liefheeft, en onvergelijkbaar meer macht heeft dan wie dan ook, en dus is Hij de ultieme bron van genezing en wijsheid;
	Na God, is de confident de beste expert waar het gaat over zijn of haar leven in alle aspecten ervan;
	De oorzaken van problemen van confidenten zijn vaak – ten minste deels – sociaal of relationeel van aard en/of het resultaat van een verworven levensstijl van de confident of van belangrijke anderen (in het heden of verleden) in het leven van de confident;
	Zulke problemen zitten meestal niet in het diepere wezen, het ‘hart’ of de ‘persoonlijkheid’ van de confident;
	Naast cognitieve en gedrags- aspecten, zijn ook emotionele, relationele, geestelijke, fysiek-lichamelijke en andere aspecten van het leven betrokken en ook deze moeten in de behandeling worden betrokken;
	‘Gezondheid’ kan ook niet worden beschreven in een deelverzameling van deze aspecten – relationele aspecten kunnen zelfs belangrijker zijn dan rationele of individualistische;
	In genezingsprocessen is het buitengewoon belangrijk dat de persoonlijkheid, waardigheid, gevoelens, gedachten en vaardigheden van de confident worden erkend en bekrachtigd in plaats van gekleineerd.

Zo verwelkom ik elke benadering die voldoet aan deze criteria en observaties. Net zo verwerp ik elke benadering die de counselor als een exclusieve "expert" ziet en/of de confident als dom of onwetend, evenals elke benadering die op gespannen voet staat met de erkenning van God voor Wie Hij is. Anderzijds wil ik van elke concrete ervaring leren, en van elke observatie die verworven is in lijn met de bovenstaande criteria; zelfs als die een onderdeel zou zijn van een systeem dat ik als geheel zou afwijzen. Ik laat me graag leiden door het motto van de profeet Jesaja: "U hebt mij leren spreken als een leerling", dat is: als gewillig om te leren, altijd in verwondering, altijd nieuwsgierig om dingen vanuit een ander, aanvullend perspectief te zien.

Een aantal benaderingen waarvan ik tot nu toe veel leerde

Hieronder zal ik heel kort de belangrijkste ideeën, modellen en benaderingen vermelden waar ik tot nu toe veel van geleerd heb. Hierbij zal ik aangeven, wat ik er specifiek van leerde.
Binnen het beperkte kader van dit artikel kan ik onmogelijk volledig recht doen aan de benaderingen, noch ze adequaat beschrijven. Toch wil ik die benaderingen belichten die me erg geholpen hebben als pastoraal hulpverlener, en die voor mij bruikbaar zijn gebleken in de praktijk van mijn hulpverlening.

De Bijbel

Ten eerste is er de Bijbel zelf. Keer op keer ben ik blij verrast door hoe God Zich in Zijn Woord aan ons laat kennen, en door de enorme rijkdom aan wijsheid die God door Zijn Woord aan ons bekend maakt. De ene keer is het een Psalm waardoor Hij me iets laat zien van Wie Hij is of van hoe Hij ons bedoeld heeft, dan is het weer een profetisch gedeelte waardoor ik meer van Zijn zorg zie, of een geschiedenis die nieuw licht werpt op de manier waarop Hij met ons wil communiceren. Deze lijst is eindeloos. Zonder de Bijbel had ik geen Leven. Vandaar dat ik mensen aanraad om dagelijks de Bijbel te lezen en regelmatig hem dieper te bestuderen. De Online Bible is een voortreffelijk instrument daarbij, evenals vele websites die allerlei vertalingen en andere hulpmiddelen bieden. Het Nederlands Bijbelgenootschap heeft een website waarop de Bijbel in meerder Nederlandse en ook een aantal buitenlandse vertalingen te raadplegen is (o.a. Staten Vertaling, NBG ’51, Groot Nieuws Bijbel ’96 en Nieuwe Bijbel Vertaling NBV 2004). Men kan in elke vertaling ook op woorden of zinsdelen zoeken (concordantie-functie).
Op de site van de Bible Gateway (onderdeel van Gospel Communicatiuons) kun je zoeken in Het Boek.
Importantia levert verschillende versies van de Online Bijbel. Te verkrijgen via christelijke boekwinkels of rechtstreeks. De Online Bijbel is zéér nuttig om via de PC zelf dieper in de Bijbel thuis te raken, Bijbelstudie te doen, woorden met hun grondbetekenissen op te zoeken, etc. Kennismaken? Op hun site bieden ze een gratis Online Bijbel Start Pakket. Veel aanvullende hulpmiddelen hierbij zijn ook te vinden op de Amerikaanse Online Bijbel site. Voor andere nuttige materialen, waaronder Bijbel-leesplannen, verwijs ik graag naar de site van Search God’s Word, onderdeel van Heartlight™. Daarvandaan heb ik ook dit leesplan ( PDF document) overgenomen en vertaald, waarmee je in één jaar de hele Bijbel doorleest.

Degene die de Bijbel in de grondtaal wil bestuderen, kan ook via de Online Bible goed uit de voeten, zeker wat betreft het Nieuwe Testament. Het Oude Testament in het Hebreeuws is in mijn Online Bible alleen zonder de klinkertekens opgenomen. Het Oude Testament mét klinkertekens en hulp bij de grammaticale analyse en uitspraak is te vinden op www.QBible.com (zie bijv. Genesis 1:1). Ook een goede hulp hierbij biedt Biblos, met o.a. meerdere versies van de grondtekst (zie bijv. Genesis 1:1). De Tanach bevat de meest actueel bijgewerkte versie van de de Westminster Leningrad Codex [4.12] van het Oude Testament. Ook degelijk gebaseerd op een geactualiseerde brontext (die van de Aleppo Codex van het Oude Testament) is Mechon-Mamre (daar ook materiaal om off-line te gebruiken).
De grondtekst, een aantal vertalingen en veel achtergronden zijn ook te vinden op Aantekeningen bij de Bijbel van Jan Pieter van der Giessen.
De sites van de Hebreeuwse Volksschool en www.Hebrew4Christians.com bieden verdere hulp en stimulans bij het bestuderen van de Hebreeuwse grondtekst. Op die laatste site staat ook een nuttige aanwijzing over ondersteuning van de Hebreeuwse taal in Internet Explorer.

Verder beperk ik mij hier tot een verwijzing naar de artikelen, die ik elders op deze website of op m’n internationale website (in het Engels) publiceer. Een groot aantal daarvan verwijst op hun beurt uitgebreid naar de Bijbel en naar wat ik daarin tegenkwam op het gebied van het pastoraat.

Heerlijk vind ik het hoe God ons in de Bijbel zoveel verhalen heeft gegeven – verhalen over kwetsbare en beperkte mensen zoals wij, waarin we onszelf kunnen herkennen; mensen, ook, met een wonderbaarlijke God! Een van die verhalen heeft me emotioneel ooit wel heel diep geraakt. Dat is het drieluik-verhaal over Maria en Martha, de zussen van Lazarus. Ik heb dit geparafraseerd in een verhaal zoals Maria dat aan een vriendin verteld zou kunnen hebben ( PDF document).

God communiceert naar ons toe door Zijn Woord, en ook door andere mensen. Mensen die zich in Zijn Woord verdiept hebben, of in Zijn schepping. Dus laten we daar nu eens een kijkje nemen.
Daarbij wil ik opmerken dat ik deze benaderingen nooit zo goed op hun waarde had kunnen schatten en nooit zo goed had kunnen hanteren, als ik niet de ondergrond in Bijbelse exegese had gehad die ik tijdens m’n studietijd via onder meer de IFES (International Fellowship of Evangelical Students) en via stichting Shalom in Eindhoven/Geldrop heb ontvangen. Uiteindelijk blijft de Bijbel mijn ultieme bron van inzicht en wijsheid, omdat de Bijbel mij spreekt over Degene Die mijn Leven (ja, met een hoofdletter!) is en in Wie wij onze bestemming vinden.

Enkele theologen die me hielpen te zien, wat God door de Bijbel zegt

Als eerste wil ik dan enkele theologen en predikers noemen die mijn ideeën over God en mijn verstaan van de Bijbel beïnvloed hebben. Het is slechts een kleine selectie uit een lange lijst.
Ten eerste is dat John Piper, een hedendaagse Amerikaanse theoloog en prediker die ons op heerlijke wijze kan richten op de grootheid van God, en ook op de vreugde die God voor ons in petto heeft. Zijn Christocentrische en God-gerichte onderwijs heeft een onuitwisbare en vérstrekkende invloed op mijn denken en leven. Regelmatig ga ik ernaar terug om weer gestimuleerd te worden, mijn volle vreugde in God te beleven en me niet te laten afleiden door bijzaken. Ik beveel zijn boeken, preken en andere materialen van harte bij u aan!
John Ernest Sanders bepaalde me er op unieke wijze bij hoe kwetsbaar God Zich gemaakt heeft in Zijn onbeschrijfelijk grote liefde.
Joseph Pieper komt uit een Duitse stal en diept thema’s als ‘hoop’ en ‘onderweg zijn’ geweldig uit.
De tegenstelling in het ‘er zijn’ en het ‘er nog niet zijn’ (maar ons er wel naar uitzien) van het Koninkrijk van God zag ik uniek beschreven door George Eldon Ladd. Dit vormt tevens een theologische basis voor het Maranatha-pastoraat (zie bij Téo van der Weele, verder op).
Van wat oudere datum is Aiden Wilson Tozer. Evenals Piper verstaat hij de kunst om ons enthousiast te maken voor Wie God is. Als we daar iets van gaan begrijpen en beleven, wordt dat een enorme levensveranderende kracht in ons leven!
Donald G. Bloesch, tenslotte, zet Woord en Geest wel heel duidelijk naast elkaar en helpt ons het evenwicht te bewaren.

E. James Wilder et al.

Regelmatige ontmoetingen, sinds 2004, met de Amerikaanse christen psycholoog en theoloog E. James (Jim) Wilder en zijn werk hebben veel indruk op me gemaakt. Jim heeft in zijn Life Model verrassende inzichten bijeengebracht die verbanden laten zien tussen verschillende recente ontdekkingen in de psychologie, neurologie en pastorale theologie op het gebied van hechting, ontwikkelingspsychologie, gezond leven, goed uit de verf komen en dergelijke. Ook het verband tussen vreugde en vrede die doorgegeven wordt, groei naar volwassenheid en gezond en vruchtbaar kunnen leven, heeft in zijn onderwijs een belangrijke plaats. Hiermee heeft hij me zeer bemoedigd.
Ik voelde me er ook door gestimuleerd in de inzichten die ik zelf de laatste 30 jaar mocht ontvangen (zie o.m. mijn artikelen Leven als kinderen van de Koning – wat ik leerde over pastorale hulpverlening uit Romeinen 14:17 en Levenslust en vreugde – op weg uit het dal van pijn en depressie).
Ik waardeer ook de eenvoud waarmee God het Jim gegeven heeft om over de meest complexe zaken te spreken, en dat hij leeft wat hij preekt. Wat dat laatste betreft een klein voorbeeld ter illustratie: hij heeft het er over dat we léven mogen doorgeven aan elkaar, in de manier waarop we elkaar aankijken en bejegenen, en na elke ontmoeting met hem merk ik altijd dat m’n levenslust inderdaad weer is toegenomen.

Eén van de punten die in Jim’s onderwijs centraal staan is dat we mogen leren leven vanuit het vernieuwde hart dat God ons wil geven – dat is leven vanuit de verbinding met God in Christus Jezus. Een typerende illustratie hierover vond ik op een pagina van de Life Model website over christelijke vorming (mijn vertaling; Bijbel-referenties toegevoegd):

Onze belangrijkste taak is te leren hoe samen te werken met de Geest van God op een manier die levensveranderend is, zodanig dat we meer en meer voorbereid worden om te leven vanuit het nieuwe hart dat God ons gaf, en steeds minder vanuit onze oude levenspatronen en waarden (vgl. Ezechiel 36: 26; Deuteronomium 30: 6; Jeremia 32: 39; Johannes 3; Romeinen 5-8). Het is een beetje zoals met het kweken van appels. Als we appels proberen te fabriceren door allerlei organisch materiaal bij elkaar te brengen en de moleculen proberen te herschikken, zou dat een frustrerend proces zijn en zouden we het doel niet bereiken. Maar als we de juiste soort appelboom planten, de grond bemesten en voldoende water geven, en de boom beschermen tegen insecten en ziekten, zullen de appels goed gevormd worden, zonder dat we enig idee hebben hoe de boom zoiets voor elkaar krijgt.
Zo is het ook met geestelijke groei. Als wij leren om in de wijnstok te blijven (vgl. Johannes 15), zullen we ontdekken dat we vruchtbaar kunnen zijn – vruchten geven die veel beter zijn dan wat we ook door eigen inspanning zouden kunnen produceren.

Een centrale rol in het onderwijs rond het Life Model wordt tegenwoordig ingenomen door de Immanuel benadering, zoals in eerste instantie opgezet door Karl & Charlotte Lehman (mede op basis van het Life Model) en verder ontwikkeld en momenteel internationaal onderwezen door Jim Wilder, Ed Khouri en Chris & Jen Coursey. Dit is een benadering die ervan uitgaat dat niets ons zó kan helpen in alle uitdagingen die het leven ons stelt, als het ervaren van de actieve tegenwoordigheid van God (Immanuel = ‘God met ons’, een tweede Naam voor Jezus).
Deze benadering heb ik op basis van eigen ervaringen aangepast aan de Nederlandse situatie, en onder de naam Immanuel pastoraat brengen we deze nu ook in Nederland onder de aandacht, en bieden we een toerustingsprogramma om pastoraal werkers erin te onderwijzen en vooral te trainen.

Bij dit alles ben ik dankbaar jegens Gerard en Coby Feller van stichting Promise. Gerard zag de parallelen tussen Jim Wilder’s bevindingen en wat ik hier vanuit de Bijbel, de literatuur en mijn eigen ervaringen onderwees, en bracht me destijds in contact met Jim.

Literatuur: E. James Wilder, James G. Friesen, Anne M. Bierling, Rick Koepcke, Maribeth Poole, Leven naar Gods plan, De Hoop (m.m.v. Oogst Publicaties), Dordrecht, 2004; ISBN 90-73743-19-2 (vertaling van: The Life Model - Living from the Heart Jesus Gave You - The Essentials of Christian Living, en: Bringing the Life Model to Life - The LIFE Model Study Guide for Individuals and Small Groups, Shepherd’s House, Pasadena, CA, USA, 1999 resp. 2000). E. James Wilder, Met vreugde man zijn - groeien naar volwassenheid, Archippus, Enschede, 2007; ISBN/EAN: 978-90-9011-01-8 (vertaling van: (The Complete Guide to) Living with Men - Keep Growing and Stay Lovable, Shepherd’s House Publishing, Pasadena CA, USA, 1993/2004; ISBN 0-9674357-5-7). E. James Wilder, The Stages of a Man’s Life – A Guide for Men and Women, Quiet Water Publ., Bolivar Missouri, USA, 2003; ISBN 1 931475 18 0. Chris Coursey & E. James Wilder, THRIVING - Life Rhythms Discovered, Life Rhythms Restored (een excerpt uit hun in aantocht zijnde boek), en meer informatie over Thriving, beide op de site van C.A.R.E. E. James Wilder, The Red Dragon Cast Down – A Redemptive Approach to the Occult and Satanism, Chosen (Baker Book House), Grand Rapids MI, 1999; ISBN 0-8007-9270-X. E. James Wilder, Angst en liefde als de samenbindende factoren in gezinnen, kerken en sekten, deels ontleend aan het direct hierboven vermelde boek ( PDF document). E. James Wilder, Raymond Jones, Verslaving en Volwassenheid, Stichting Promise, 2003. Zie ook de websites van C.A.R.E. en CARE Packaging (waar je [vrijwel] alle boeken van Jim Wilder en z’n collega’s kunt bestellen en ook diverse video’s), die over het Life Model (levens-model waarin Jim met een aantal collega’s uitleg geeft over hoe God het leven bedoeld heeft en hoe we kunnen herstellen als daarin iets fout is gegaan; met veel te downloaden materialen, een Nederlandstalig deel, en een interactie-forum!) en van stichting Promise. 2009-11-19 Zie ook mijn artikelen in de serie Verbondenheid en gelaagdheid in ons mentaal en sociaal-emotioneel verwerken:   deel I. Inleiding en model – een variant op het Life Model van E. James (Jim) Wilder et al;   deel II. Herstel vanuit pijnlijke ervaringen ;   deel III. Hechtingspijn en verslavingen ;   deel IV. Op zoek naar een consistent levensverhaal ;

Een deel van het team tijdens een seminar in Duitsland, augustus 2001. V.l.n.r.: Christiane Mack, Manfred Schmidt, Conlee & Signa Bodishbaugh

Leanne Payne en haar medewerk(st)ers

Ik heb hele goede ervaringen met de bediening van genezend gebed van Leanne Payne en haar medewerk(st)ers, zoals Rev. Conlee & Signa Bodishbaugh uit Mobile AL, USA. Haar Pastoral Care Ministry opleidingsweken hebben een zeer positieve invloed gehad in mijn leven en in dat van velen die ik ken. Door haar heeft God me een nieuwe visie gegeven op de centraliteit van het kruis van Jezus in pastorale zorg, en op de enorme invloed van vergeving

Conlee & Signa Bodishbaugh

(van jezelf en anderen) op genezingsprocessen. Ook heb ik door haar de noodzaak gezien van een vernieuwd symbolisme. We hebben symbolen nodig om de niet rationeel te vatten dingen communiceerbaar te maken voor onze ziel.

Door haar bediening heeft God me een nieuw elan gegeven voor zowel mijn eigen unieke wezen als dat van anderen. Zij en haar medewerkers Conlee en Signa Bodishbaugh hebben me ook geholpen de tegenwoordigheid of aanwezigheid van God nog meer te vieren (zij zegt: praktiseren) in m’n dagelijks leven. Intensieve communicatie met God in het leven van alledag – ja, ook over de ‘gewone’ dingen – is zo’n zegen!
Zij was ’t ook die me voor ’t eerst bekend maakte met het werk van John Bowlby (over hem volgt ook een stukje, zie verderop).

Haar medewerker John Fawcett schreef eens een kostbaar stukje naar aanleiding van Joseph Pieper’s boek Over de hoop dat me een duidelijker begrip gaf van de hoop die we allemaal nodig hebben wanneer we betrokken zijn in een herstel- of genezingsproces. Een belangrijke eigenschap van hoop is dat je onderweg bent naar vervulling. Dat betekent: je bent vertrokken (niet hopeloos, bij de pakken neerzittend), maar je bent nog niet bij je doel (vgl. Filippenzen 3: 13-14). Dat geeft gelijk de twee vijanden van hoop: een idee van er-al-zijn (bijv.: het adagio "ik ben gered" gebruiken om niet aan heiliging en verdere persoonlijke ontwikkeling te hoeven werken) en een idee van er-nooit-zullen-komen (alsof dat niet aan God is om te zorgen dat we er komen). We kunnen besluiten om deze vijanden af te wijzen. Dat is de deugd van nederigheid – weten dat God ‘in control’ is en dat we aan Zijn hand onderweg mogen zijn.
In het artikel van Andrew Comiskey: Risen with Christ, Our Wounds yet Visible wordt dit thema nader uitgewerkt.

Andrew Comiskey, een vroege leerling van Leanne Payne, heeft zijn eigen bediening onder mensen met problemen op het gebied van identiteit en relaties: Desert Stream, met als belangrijk herstel-programma het Living Waters programma. In Nederland wordt dit verzorgd door Living Waters Nederland, met als contactpersoon Arjen van Essen. Zij werken nauw samen met lokale gemeenten en bieden vier programma’s aan: het uitgebreide Living Waters (30 avonden), Bron van Hoop (8 avonden), In het Begin (10 avonden) en Falling Forward.

Literatuur: Veel meer informatie over Leanne Payne, haar boeken en de seminars is beschikbaar op de Pastoral Care Ministry website (Nederlandse, Engelse en Duitse versie). Hieronder alleen een kleine selectie. Leanne Payne, Herstel van identiteit – door genezend gebed (de Engelse versie heeft als subtitel: De drie grote barrières op de weg naar persoonlijke en geestelijke vervolmaking in Christus), Navigator Boeken, 2000; ISBN: 90 7065 695 7 (vertaling door Martin Tensen van: Restoring the christian soul – through healing prayer (Overcoming the three great barriers to personal and spiritual completion in Christ), Crossway Books, Wheaton Ill USA, 1991). Leanne Payne, Gods Tegenwoordigheid geneest, Kok Voorhoeve, Kampen NL / Carmelitana, Gent B, 1997; ISBN: 90 2971439 5 (vertaling door Martin Tensen van: The Healing Presence, Crossway Books, Wheaton Ill USA / Baker Book House, Grand Rapids MI USA, 1989/1995). Signa Bodishbaugh, Op weg naar heelheid in Christus – een reisgids voor 40 dagen, Coconut, Almere, 2003; ISBN 90-807586-1-2; (vertaling door Martin Tensen, van: The Journey to Wholeness in Christ – A devotional adventure to becoming whole, Chosen Books / Baker Book House, Grand Rapids MI USA, 1997; 3rd Printing available from Journey Press, Mobile Alabama, 2003). Andrew Comiskey, Kracht in zwakheid, Telos-reeks, Medema, Vaassen, 2004; ISBN 90 6353 435 4; (vertaling van: Strength in Weakness – Healing Sexual and Relational Brokenness, Inter Varsity Press, Downers Grove IL, USA, 2003; ISBN 0 8308 2368 9). Valerie J. McIntyre, Schapen in Wolfskleren – Genezing voor relaties die door onbewuste ‘overdracht’ kapotgaan, Navigator Boeken, 2003; ISBN 90 76596 33 6; (vertaling, door Martin Tensen, van: Sheep in Wolves’ Clothes – How unseen need destroys friendship and community and what to do about it, Pastoral Care Ministries / Hamewith Books - Baker Book House, Grand Rapids MI USA, 1996/1999). 2007-03-05 Lisa Guinness, In het begin, Living Waters Nederland, 2007; (vertaling, door Arjen van Essen en z’n team, van: In the Beginning, Living Waters UK). Het christelijke maandblad CV.Koers (mei 2002) heeft de belevenissen van Marjan Smit, een deelneemster aan een PCM-week met Leanne Payne, gepubliceerd onder de titel: ‘De helende kracht van gebed’. Ook daarin klinkt door hoe geestelijk en emotioneel verrijkend deze weken kunnen zijn. In het programmablad Visie van de Evangelische Omroep (nr. 34 van 2005, p.10-13) heeft een interview met Lin Button gestaan, onder de titel: ‘Luisteren naar Gods stem’. Op de site van Mastering Life Ministries, vond ik een Engelstalig interview met Leanne: A conversation with Leanne Payne - part 1 en part 2, door David Kyle Foster. In dit interview, ontmoeten we Leanne zoals ze is – levendig, enthousiast en altijd weer gericht op de kern van de zaak. Op de site van Desert Stream zijn verschillende goede artikelen te vinden, zoals: Fathering and Being Fathered; Risen with Christ, Our Wounds yet Visible.

Muziek en liederen: Kirk en Deby Dearman, de muziekleiders uit de gemeente ven Conlee en Signa Bodishbaugh, hebben enkele CD’s en tapes (MC’s) gemaakt die zeer ondersteunend kunnen zijn in het pastorale en genezende werk van God zoals beoefend door Leanne Payne, Conlee en Signa Bodishbaugh, en anderen. Zie o.m.: Kirk en Deby Dearman, Absolute Abandon – a journey to wholeness, www.cometothequiet.com, 2004. Kirk en Deby Dearman, Come to the Quiet, Threefold Records, 1999; zie ook: www.cometothequiet.com.

Téo van der Weele in de pauze van een ontmoetings-dag van De Kracht van Vrede

Téo J. van der Weele

Op deze pagina geef ik een korte schets van een groot aantal therapeutische modellen en benaderingen. Ik vind het belangrijk, om wat dat betreft als hulpverlener van verschillende markten thuis te zijn. Diverse studies hebben daarbij aangetoond dat, naast therapeutische expertise de houding en persoonlijkheid van de hulpverlener ook veel invloed hebben op het succes van de therapie of counseling.
De benadering van Zegenend Helpen, of de Kracht van Vrede zoals het ook wel genoemd wordt, poogt vooral op dit punt iets te betekenen. Het is meer een houding bij het werken volgens andere methoden, dan een methode die in de plaats zou komen van die andere methoden.
Deze benadering, ontwikkeld door Téo J. van der Weele, heeft me in hoge mate geïnspireerd. Van der Weele kwam tot deze benadering toen hij voor de taak stond om duizenden getraumatiseerde mensen te helpen, in vluchtelingenkampen in Thailand. Zijn taak was daar om leken toe te rusten om hulpverleners te worden, om deze massa’s te kunnen helpen. Zijn ervaring in dit cross-culturele werk hielp hem later om te zien hoe mensen die onder traumatische omstandigheden opgroeiden ook baat hadden bij een benadering die vragen stelde alsof ze uit een andere cultuur kwamen.
Eén van de belangrijkste punten van deze benadering is het volgende: Als mensen de diepe vrede en veiligheid ervaren van de tegenwoordigheid van God – God de Vader, Jezus Christus of de Heilige Geest –, kunnen ze gemakkelijker beginnen met het genezingsproces vanuit emotioneel trauma. Deze vrede, en zelfs Gods aanwezigheid, kan door een mede-christen worden ingeroepen binnen een voldoende veilige atmosfeer. Dit is het tweevoudige concept van het zogenoemde Maranatha-gebed.

Het Maranatha-gebed benadrukt de behoefte aan hoop op een betere toekomst én aan Gods aanwezigheid in de situatie. Het zorgt dat pastorale counseling gebaseerd is op wat God wil doen voor de confident, meer dan wat de hulpverlener kan doen.
Veel andere psychologische of psychiatrische behandelingsmethoden richten zich op het probleem. Zegenend Helpen verbindt zich met wat God al gedaan heeft of aan het doen is in iemands leven, en poogt niet een eigen plan te volgen. De confident bemoedigen om de (pijnlijke) realiteit van het verleden, het heden of de toekomst onder ogen te zien gebeurt alleen als God dit wil laten gebeuren en als de confident er klaar voor is (1 Cor.10:13; Hebr.4:8). Dit betekent dat we niet automatisch gaan graven in iemands leven; niet alles hoeft opnieuw ervaren te worden om genezen te worden. Sommige gebeurtenissen kunnen te pijnlijk zijn geweest, of in Gods ogen "irrelevant" Zijn vrede kan het bedekken en helen.

Deze benadering wordt nu uitgeoefend en onderwezen door de stichting Zegenend Helpen (voorheen De Kracht van Vrede), waarmee ik ook verbonden ben. Meer informatie over deze benadering vindt u in mijn artikel met de titel Zegenend helpen.
Wat deze benadering me eerst en vooral leerde, is dat het niet mijn expertise is die bijdraagt in de genezing, maar in de eerste plaats de aanwezigheid van Jezus. Door geestelijk te luisteren naar wat God al doet in het leven van de confident, kan ik werkelijk Zijn mee-werkende herdershond worden, zoals Luther zichzelf zo treffend noemde. Daarnaast ben ik zeer bemoedigd door de vele praktische voorbeelden die Téo van der Weele in zijn onderwijs geeft.

Ten overvloede zij opgemerkt dat Zegenend Helpen uiteraard nooit een simplistisch toegepaste vervanging kan zijn voor professionaliteit. (Dat zou inhouden dat we God verantwoordelijk stellen voor onze incompetentie.)

Literatuur: Téo J. van der Weele, Zegenend Helpen - Een studie over het zegenen van hulpvragers als onderdeel van pastorale zorg, eigen uitgave van de auteur, Harderwijk NL, 1991; ISBN 90-800936-1-0. Teo van der Weele, Vrede doet bloeien, Importantia, Dordrecht NL, 2002; ISBN 90-6659-037-8; (Engelse versie: From Shame to Peace – Counselling and caring for the sexually abused, Monarch, Crowborough GB, 1995 / Importantia, Dordrecht NL, 2001; ISBN 90-5719-038-9) (ook beschikbaar in het Duits en Fins). Téo J. van der Weele, Dus... ik ben niet gek, Stichting ZON, Harderwijk NL, 1992, ISBN 90-800936-2-9. Téo J. van der Weele, Blote Voeten Dokter - Ongeschoolde specialisten in de kerk, Telos, Interlektuur, Arnhem, 1981; ISBN 90 7014 634 7. André de Haan, "Nou, het beste..." - Over zegenen gesproken, Filippus, Arnhem NL, 1999; ISBN 90-71078-94-9. Rens Filius, "‘Pastorale Counseling’, ‘Zegenend Helpen’ en de vraag naar een christelijke methode in het pastoraat", Cahier (Christelijk Studiecentrum ICS), Nr.20, jaargang 7 nr.3, dec. 1993, p.41-50. Erik Veenhuizen, "Mijn zegen heb je...", Opwekking Magazine, Maart 2000, p.4-6. André H. Roosma, ‘Zegenend Helpen’,  ‘Non-verbaal zegenen – een krachtige taal!’,  ‘De Aäronitische zegen (1): Gods lichtend aangezicht’, en ‘Zegenen – inleidende Bijbelstudie over een vaak ondergewaardeerd christelijk mandaat’, webartikelen op deze site.

Er zijn een aantal christelijke schrijvers die over counseling geschreven hebben, die voor mij boven de rest uitstaken. Enkele daarvan hebben een Rooms Katholieke achtergrond. Ik denk dat mijn waardering voor hun bijdrage ook te maken heeft met het feit dat het Rooms Katholicisme minder beïnvloed is door het ‘moderne’ nuttigheidsdenken dan mijn eigen wetenschappelijke, reformatorische achtergrond. En zo vormde het een mooi ‘tegenwicht’ daarnaast. De wereld van gevoelens (de psychologie spreekt ook wel van affecten) en relaties kan niet altijd worden gevangen in rationele termen. Deze mensen gaven me hier een nieuwe waardering voor, en voor concepten als schoonheid en liefde.

Twee van hen zijn Henri Nouwen en Brennan Manning.
Elk op hun eigen manier hebben ze me geholpen om te leven als een kind – een kind dat zich verheugt in de liefde van de hemelse Vader, ongeacht de omstandigheden, en zich niet laat verleiden om af te glijden naar Farizeïsme of bedriegerij. Alleen door regelmatig "te luisteren naar de hartslag van de Rabbi" kan ik zó leven (zie het boek van Manning of het hieronder genoemde Engelstalige artikel).
Henri Nouwen’s concept van de ‘gewonde genezer’ heeft me geholpen om mijn eigen gebrokenheid niet te zien als iets om alleen te betreuren, maar ook als iets wat me helpt om me echt op harts-niveau met anderen te verbinden. En zonder zo’n empatische verbondenheid is effectieve hulpverlening nauwelijks mogelijk. Ook al vind ik Henri Nouwen theologisch gezien dan niet altijd even duidelijk waar het gaat om het zonde-begrip of de betekenis van Jezus’ goddelijkheid, ik concentreer me dan op datgene wat ik wél van deze mensen kan leren.

Literatuur: Brennan Manning, Kind aan huis – Verlangen naar intimiteit met God; Navigator Boeken, ISBN: 9076596417 (vertaling van: Abba’s Child – the cry of the heart for intimate belonging, NavPress, Colorado USA, 1994). Zie ook het web-artikel: Living as God’s beloved (Leven als door God geliefd) – een interview met Brennan Manning, over hoe we Gods liefde kunnen ervaren; uit de on-line bibliotheek van het Discipleship Jl (Navigators USA). Henri J.M. Nouwen, Eindelijk thuis – gedachten bij Rembrandts ‘De terugkeer van de verloren zoon’, Lannoo, Tielt, 2000; ISBN-10: 90 2094774 5; ISBN-13: 978 90 2094774 8; (deze Nederlandse versie is bijgewerkt door: Evert van der Poll; Engelstalige uitgave: The return of the prodigal son, 1988). Enkele citaten uit dit boek zijn tot een artikel bewerkt: Henri Nouwen, Een leven zonder lijden is niet mogelijk – ‘Ik begin in te zien dat bidden in grote mate treuren is’; gepubliceerd in het kwartaalmagazine Groei. Henri J.M. Nouwen, In de naam van Jezus - Over pastoraat in de toekomst, Oase - Lannoo, Tielt B, 1989; ISBN 90 209 1646 7 (vertaling, door Margreet Stelling, van: In the Name of Jesus – reflections on Christian leadership, Crossroad, New York USA, 198x). Noot: Een geweldig fijn en inspirerend boekje van Henri waarin doorschijnt hoe God ons mensen gebruikt - juist in al onze eenvoud. Henri J.M. Nouwen, The Wounded Healer – ministry in contemporary society, (De gewonde genezer – pastoraat in de huidige maatschappij), Doubleday, New York USA, 1972 (Reissue edition: Image Books, 1979); ISBN 0 385 14803 8. Dit korte, maar excellente boek bestaat uit vier hoofdstukken, waarin Henri Nouwen vier gezichtspunten weergeeft op de rol van een pastorale bediening in deze wereld; vier gezichtspunten die toch ook weer één zijn. In mijn artikel Gewonde genezers geef ik een vrij uitgebreide samenvatting van dit boek. De titel van dit boek zweefde al een lange tijd in m’n gedachten, voor ik het volledig las. Doordat ik dit boek las, was het of God me opnieuw verbond met de realiteit dat Hij er is in het lijden. Niet nadat onze wonden genezen zijn, worden we nuttig in Gods handen; maar in en door het ervaren van onze wonden. Ik moest ook denken aan de woorden van Paulus: "als ik zwak ben, ben ik machtig" en zijn woorden over de schat in aarden vaten en over hoe hij beefde en vreesachtig was toen hij de eerste keer voor de Corinthiërs sprak – terwijl de Geest van God machtig door hem heen werkte. Tussendoor las ik in Téo van der Weele’s Vrede doet bloeien (From Shame to Peace, p.56) hoe hij ook ervoer dat God hem gebruikte door zijn eigen ‘zwakheid’ heen en hoe God iets moois te voorschijn liet komen uit zijn trauma. Het was alsof God hierover echt duidelijk wilde zijn tegen me. Het beste wat we kunnen doen is God niet ervan weerhouden onze wonden aan te raken – zelfs als dat weer pijn doet. Dit maakte me weer enthousiast om kwetsbaar te zijn, bereikbaar en daardoor ook beschikbaar voor God, om weer te leren Hem meer te vertrouwen. Hem toe te staan om mijn eenzaamheid en ook mijn ‘dalen’ anders te bezien; meer als bruikbare instrumenten in Zijn handen. En zó genezing, herstel en verlichting aan anderen te kunnen bieden. Zie hierbij ook: Téo van der Weele, "Gewond of Gezond?", Opwekking Magazine, Nr. 348, September 1992, p.17.

Anna A.A. Terruwe

Hoewel ze internationaal niet de bekendheid heeft gekregen die ze verdiende, heeft de Rooms Katholieke psychologe Anna A.A. Terruwe (1911-2004) me op een grootse wijze geïnspireerd. Ik denk dan aan haar observatie van de conditie van onze onpersoonlijke ‘moderne’ maatschappij, die aanleiding gaf tot wat zij noemde: ‘frustratie neurose’, en ook aan haar concept van ‘weerhoudende liefde’ (liefde die zich niet aan een ander opdringt op een manier die de ander (nog) niet kan ontvangen of waarderen), et cetera. Maar bovenal denk ik aan haar zachtmoedige en gevoelige onderwijs over het elkaar bevestigen, bemoedigen en bekrachtigen, hoewel ik hierover ook leerde van Larry Crabb en Dan Allender.
De manier waarop Anna Terruwe psychologische inzichten combineerde met haar geloof in God was ook erg inspirerend voor me.
Er zijn weinigen die zó lang zo’n positieve invloed hebben uitgeoefend! (Anna Terruwe was 92 jaar oud toen zij eind april 2004 stierf.)

Literatuur: Anna A.A. Terruwe, Geef mij je hand – over bevestiging, sleutel van menselijk geluk, De Tijdstroom, Lochem NL, 1972 (voor een impressie van het onderwijs van Anna Terruwe, zie p.18-31 uit dit boek on-line ( PDF document)). Anna A.A. Terruwe, Geloven zonder angst en vrees, Romen, Roermond NL, 1971. S. van de Berkt, ‘Relatie als instrument van genezing’, zeer uitgebreide (literatuur)studie over het concept van de bevestigende, weerhoudende liefde en de betekenis daarvan in het pastoraat, Kerkrade, januari 2000 (ook hier in een iets bondiger af te drukken .pdf versie). Nico van Hal, Met Weerhoudende Liefde – Het belang van de bevestigingstheorie van dr. A.A.A. Terruwe voor het Humanistisch Raadswerk (stond ooit op ’t web; nu weergegeven onderaan de hierboven genoemde studie van Van de Berkt). Tempora heeft 16 juni 2004 een artikel van Bill Banning over de bevestigingsleer van Anna Terruwe gepubliceerd: Bevestiging als Opdracht in het Onderwijs (deze versie is een copie; de originele versie is bereikbaar via Tempora -> teksten -> scroll naar beneden tot je de titel ziet; het verwijst naar het in 2004 verschenen boek over Anna Terruwe: Bevestiging, erfdeel en opdracht, onder red. van H. Vekeman, uitgave: Damon; ISBN 90 5573 5248.). In de Nieuwe Revu van 2 april 1971 heeft ook een goed interview met Anna Terruwe gestaan, onder de titel: ‘In mijn spreekkamer heb ik de liefde geleerd’. Dit is in 4 delen (4 pagina’s) ingescand te lezen op de site van de Katholieke Universiteit Nijmegen: pagina 1, pagina 2, pagina 3, pagina 4. Larry Crabb & Dan Allender, Bemoedigen doet goed – De pastorale opdracht van de gemeente, Navigator Boeken, Driebergen NL, 1995; ISBN-10: 9070656655 / 9063182066; ISBN-13: 9789063182069 (vertaling door Evert W. van der Poll, van: Encouragement, the key to caring, Zondervan, Grand Rapids MI, USA, 1984). Zie ook: Henry Pinsker, ‘The Supportive Component of Psychotherapy’, Psychiatric Times, November 1998, Vol. XV, Issue 11. En: Aantekeningen van een lezing van dr. Schoonhoven: Medische, en psychiatrische aspecten binnen een geïntegreerde behandeling, op de site van Stichting Promise.

Dick van Keulen

De emeritus-predikant Dick van Keulen heeft me al vele jaren buitengewoon aangesproken door zijn enorme – en bijna kinderlijke – enthousiasme voor Vader God. Ik mag ontzettend graag naar deze man luisteren. De manier waarop hij erover kan spreken hoe God met hem bezig is – hem in zijn ouderdom nog genezend van grote en kleine kindertrauma’s e.d. –, was hoogst inspirerend voor me. Ik moet er dan aan denken hoe hij vaak bijna struikelde over zijn eigen woorden en hoe metaforen in elkaar overvloeiden om iets van het onnoemelijke mysterie van Gods Liefde en Genade over te dragen.
Gelukkig is er via de site van het kwartaalmagazine Groei ook iets van hem te lezen op het web. De meeste van deze artikelen acht ik zeer relevant voor het pastoraat.

Literatuur: (de artikelen alle uit Groei) Ella-Maria van Blijderveen, "Here, ik kan er zelf niet uitkomen - komt U er maar in" - een interview met ds Dick van Keulen; Dick van Keulen, Jezus hanteert Vaders zakdoek - over verdriet en blijdschap, Jezus is Gods Model van de nieuwe mens, De Bijbel is geen boek dat je naar de mond praat, Voor Jezus is mijn verleden geen verleden tijd, Het dwaze en zwakke uitverkoren - Ruil je on-leven in voor Zijn heerlijke leven in jou. Het priesterlijke gebed van de gemeente. Dick van Keulen, Groeien in geloof – gesprekken over geestelijke groei, Groeiboek No.1, Proclama, Doorn NL, 2002; ISBN: 90-6534-038-6; ISBN-13: 978 90 6534 038 2; (een bewerking van een eerdere uigave van Stg. Youth for Christ / de Bijbel Kiosk Vereniging, 1985).

Ten slotte zijn er in deze categorie een aantal schrijvers en theologen die ik gewoon kort even wil noemen.

De introductie van Lewis B. Smedes over het essentiële concept van genade als tegengif tegen schaamte was destijds erg verfrissend voor me. In genade vinden we aanvaarding – ook temidden van de dingen waarover we ons schamen. Zó wordt de schaamte als het ware van binnen uit ‘opgelost’ (zie ook Swindoll’s boek erover).

Hetzelfde geldt voor Larry Crabb’s concept van verbondenheid: het goede (dat wat van God of in lijn met God is) in elkaar bekrachtigen, als een nieuwe manier van hulpverlening die meer effectief is dan vele traditionele psychotherapeutische benaderingen.

Over het thema dat ‘om iemand geven’ vaak betekent dat je je gevoelens moet uitspreken en elkaar in liefde moet confronteren, én over het moeilijke en zo vaak misbruikte thema van vergeving, heb ik veel geleerd van David Augsburger. Het is geweldig om te ervaren dat kwaadheid - vaak beschouwd als een ‘negatieve’ en ongewenste emotie - een creatieve kracht kan worden om dichter bij elkaar en bij jezelf te komen!

Wat ik hierboven zei over Smedes, geldt ook voor David A. Seamands en zijn boek: Genezende Genade. Heel nuttig vind ik zijn opmerking dat het valse zelf meer geobsedeerd raakt met een steeds onrealistischer doel naarmate het echte zelf meer er onder verborgen raakt. Dit wil zeggen dat een opgeven van al te krampachtig vastgehouden idealen soms kan helpen in het proces van ons ware zelf te ontdekken.

John Townsend heeft me geholpen te zien hoe we vaak worstelen met een verlangen naar verbondenheid en een naar afzondering. Hij liet ook duidelijk zien hoe we kunnen worstelen met het kwaad dat in ons leven gebeurt - vaak geheel buiten onze invloedssfeer. We moeten op de een of andere manier klaarkomen met de neiging om ‘alles goed te willen maken’.

Jerry Cook geeft wel heel duidelijk weer waar het in de christelijke gemeenschap om gaat: Liefde, aanvaarding en vergeving. Zó worden we een helende gemeenschap.

Josh McDowell bevestigt duidelijk het verband tussen de toename van destructief gedrag bij jongeren en de mate waarin zij in verbondenheid of in isolatie zijn opgevoed.

Hoewel het vele jaren geleden is dat ik het voor het laatst heb gelezen, zal ik niet snel het boek vergeten dat Ingrid Trobish schreef over de kracht van onze diepe verbondenheid met God, gebaseerd op Zijn liefde. Geschreven vanuit de vertroosting die zij zelf ontving in heel moeilijke omstandigheden, raakt het aan de diepste menselijke behoefte. Vaak was dit boek het eerste dat ik mensen aanraadde om te lezen.

Als laatste in deze categorie, wil ik ook de boeken van Mary Pytches niet ongenoemd laten. Haar tedere en tegelijkertijd stevige onderwijs heeft bij mij dikwijls een nieuw elan gewekt om meer van Gods heelheid voor mezelf en anderen te zoeken.

Literatuur: Lewis B. Smedes, Shame and Grace – healing the shame we don’t deserve (Schaamte en genade - genezing vinden voor de schaamte die we niet verdienen), HarperSanFrancisco, Zondervan / HarperCollins, USA, 1993; ISBN-10: 006067522 5; ISBN-13: 978 006067522 6. Charles R. Swindoll, Genade is een risico, Gideon, Hoornaar NL, 1993 (vertaling door Loes van Tuyl; oorspronkelijke uitgave: The Grace awakening, Word, USA, 1990). Larry Crabb, Verbondenheid, Navigator Boeken / Medema, Driebergen / Vaassen, 1998; ISBN: 90 70656 93 0 / 90 6353 285 7; ISBN-13: 978 90 6353 285 7; (vertaling, door Rob van Stormbroek, van: Connecting – Healing for ourselves and our relationships; a radical vision, Word Publishing, Nashville Tennessee, USA, 1997; ISBN-10: 0 8499 1413 2). Zie ook: deze bespreking van dit boek en: A Shrink Gets Stretched - Why psychologist Larry Crabb believes spiritual direction should replace therapy; by Agnieszka Tennant, Christianity Today, May 2003. David Augsburger, Caring Enough to Confront – Learning to speak the truth in love (Genoeg om elkaar geven om elkaar te confronteren, leren de waarheid in liefde te spreken), Marshall Pickering / Herald Press, UK, 1973/1980; ISBN-10: 0 83611928 2 / 0 83070733 6; ISBN-13: 978 0 83611928 2 / 978 0 83070733 1. David Augsburger, Caring enough to forgive - true forgiveness; and: Caring enough to not forgive - false forgiveness (one volume) (Voldoende om elkaar geven om te vergeven - echte vergeving; en: Voldoende om elkaar geven om niet te vergeven - onechte vergeving, in één band), Regal, USA, 1981 / Herald, Scottdale PA USA; ISBN-10: 0830707492; ISBN-13: 978-0830707492. David A. Seamands, Genezende Genade – bevrijding van prestatiedwang, SP Publications, Colorado Springs USA / Shalom Books, Putten NL, 1991/1998; ISBN 978 90 7389512 6; info: Shalombooks@wxs.nl (vertaling van: Freedom from the Performance Trap – Letting Go of the Need to Achive, earlier editions titled: Healing Grace, Victor Books, SP Publications, USA, 1988; ISBN-10: 0 89693986 3; ISBN-13: 978 0 89693986 8). John Townsend, Tussen vlucht en verlangen – Over eenzaamheid, bindingsangst en de kracht van gezonde relaties, Coconut, Almere, 2005, ISBN-10: 90 8075865 5; ISBN-13: 978 90 8075865 0 (vertaling van: Hiding from Love (We all long to be cared for, but we prevent it by –) – How to change the withdrawal patterns that isolate and imprison you, NavPress, USA, 1991 / Scripture Press, Amersham-on-the-Hill Bucks England, 1992; ISBN 1 872059 68 6 / 031023828 5; ISBN-13: 978 031023828 7). Lin Button van Pastoral Care Ministries schreef over dit boek: "Een levensveranderend boek voor iedereen die problemen ervaart in relaties. Het geeft de route aan voor een geestelijke reis naar de plek waar je liefde kunt ontvangen van God en anderen en waar je jezelf leert aanvaarden." Jerry Cook, Liefde, aanvaarding en vergeving – Hoe de gemeente aan de wereld kan laten zien wat het Lichaam van Christus is, Gideon, Hoornaar, 1982; ISBN 90 6067 215 1 (vertaling, door J.H. Cornelder, van: Love, Acceptance and Forgiveness – Equipping the Church to Be Truly Christian in a Non-Christian World, Regal, 1979 / Gospel Lit. Int’l, USA, 1981; ISBN-10: 0 83070654 2; ISBN-13: 978 0 83070654 9). Josh McDowell (with Ed Stewart), The Disconnected Generation – Saving Our Youth from Self Destruction, Word (Thomas Nelson), Nashville, 2000; ISBN 0 8499 4077 X (zie een impressie van dit boek, bij de uitgever). Ingrid Trobisch, De verborgen kracht – Geworteld zijn in de zekerheid van Gods liefde, Kok Voorhoeve, Kampen NL, 1989; ISBN 90 297 0943 X; (vertaling, door Aafje Beijer, van: The Hidden Strength – Rooted in the Security of God’s Love, Here’s Life, San Bernardino, 1988; ISBN: 0 89840200 X; ISBN-13: 978 0 89840200 1). Mary Pytches, Bevrijdend Heil - Een handboek voor innerlijke heelwording, Stg. ‘Vuur’, Utrecht, 1990; ISBN 90 7157120 3 (vertaling, door J. Hendriks, van: Set My People Free: inner healing in the local church, Hodder & Stoughton, London, 1987; ISBN: 034040903 7; ISBN-13: 978 034040903 9). Mary Pytches, Yesterday’s Child – Understanding & healing present problems by examining the past, Hodder & Stoughton, London, 1990; ISBN-10: 0 340 52273 9 / 0340642866; ISBN-13: 9780340642863. Mary Pytches, Rising above the storms of life – handling our emotions God’s way, Eagle (IPS), Guildford Surrey, GB, 2000; ISBN-10: 0-86347-375-X; ISBN-13: 978-0863473753.

Dan is er nog het veelomvattende werk van psychoanalisten, psychologen, psychotherapeuten en andere wetenschappers en beroepskrachten – waaronder velen die nauwgezet de fenomenen en dynamica bestudeerd hebben die plaats hebben in het ontstaan van gezonde of ongezonde gedragingen, levenspatronen, gewoonten, affecten (emoties, gevoelens), gedachten-patronen, enzovoort.
Ik zal mezelf moeten beperken om enkelen van dezen er uit te lichten die een grote invloed hebben gehad op mijn wijze van hulpverlening.

Ik wil hier wel aan toevoegen dat ik ook veel geleerd heb door een korte studie die ik maakte van de geschiedenis van de psychoanalyse. Er is zoveel te leren door te kijken naar de patronen in de ontwikkeling van het vakgebied en enkele van de grote namen daarin. Zie bijv. het boek van Joseph Schwartz of de dissertatie van Francine Albach. Dit laatste werk bevat een vrij brede behandeling van de literatuur betreffende ernstige traumatisering en de psychische en andere gevolgen daarvan.
Wat in beide boeken wel naar voren komt, is het verschijnsel dat de manier waarop psychische problemen zich uiten, mede cultureel bepaald is en psychodynamisch verklaard kan worden. De problemen die in de 19e eeuw naar voren kwamen als wat toen hysterie heette, met verschijnselen als dat vrouwen in zwijm vielen, e.d., uitten zich in een andere periode in andere verschijnselen. De verschijnselen lijken mede bepaald te zijn door wat geaccepteerd wordt in de maatschappij en door datgene waar therapeutisch aandacht voor is en hoop op herstel. Als therapeut of pastoraal counselor dient men zich dit terdege bewust te zijn! De uitingen van problemen blijken tot op zekere hoogte ‘kanaliseerbaar’. Dit relativeert het nut van een psychologie die zich meer op de verschijnselen dan op de achterliggende oorzaken richt. Wat dit betreft ben ik blij met de grotere aandacht voor deze achterliggende problematiek in de recente psychologische ontwikkelingen (vgl. de opname van de Post Traumatische Stress stoornis in de DSM-IV met bijv. de beschrijving van de Borderline Persoonlijkheidsstoornis in de DSM-III).

John Bowlby en zijn hechtingstheorie

Heel belangrijk in mijn beeldvorming over pastorale hulpverlening is geweest de hechtingstheorie van de Britse ontwikkelingspsycholoog John Bowlby (1909-1990) en zijn medewerkers en latere volgelingen. Bowlby was een van de eersten die de interacties bestudeerde tussen baby’s en hun belangrijkste verzorgers – in het bijzonder hun moeders. He zag hoe we zijn uitgerust met een hechtings- of verbondenheids-systeem dat ons doet zoeken naar veilige verbondenheid met anderen – verbondenheid die ons de veiligheid biedt die we nodig hebben om vrij in het leven te kunnen staan. Hij ontdekte ook hoe veel problemen te herleiden zijn tot ‘onvolkomen­heden’ in onze eerste verbindingen met anderen – die met onze ouders en andere belangrijke verzorgers in de eerste levensjaren. Hoewel dit niet altijd zo is gezien door anderen was hij één van de grondleggers van een relationele visie op identiteit en op het ‘zelf’ – een visie die sterk in lijn is met de Bijbelse mensvisie maar niet met de meest gangbare ‘modernistische’ visie uit de 20-ste eeuw (die grosso modo God, en met Hem alle relaties, overboord had gezet en individualisme predikte). Zijn waarnemingen betreffende de interne hechtingsmechanismen, de invloed van een ‘zekere basis’, enzovoort, beschouw ik als zeer waardevol om meer begrip te krijgen van hoe wij mensen in elkaar zitten.

Van deze ‘Bowlbiaanse’ school van psychoanalisten en praktische hulpverleners heb ik geleerd om veel waarde te hechten aan het grote belang van verbondenheid in ons leven. En ik leerde hoe we in feite allemaal verlangen naar die veilige hechtingsfiguur die er zal zijn wanneer we hem/haar nodig hebben. In onze kindertijd heeft God onze ouders bedoeld om deze rol te vervullen. Als we opgroeien, wil Hij Zelf graag deze ultieme Hechtingsfiguur zijn, hoewel anderen daar nog steeds ook een rol in kunnen blijven spelen. Het is klinisch vastgesteld dat mensen met een goede verbondenheid met God en anderen sneller herstellen van emotionele beschadigingen (trauma) dan degenen die zo’n veilige hechting niet hebben.
Ik verwijs hieronder naar twee van John Bowlby’s meest gemakkelijk te lezen boeken.

Literatuur: John Bowlby, Verbondenheid, Van Loghum Slaterus, NL, 1983 (vertaling, door Netty van Lookeren Campagne-Taverne, van: The Making and Breaking of Affectional Bonds, Tavistock, London / Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd., London, 1979; ISBN: 0415043263). John Bowlby, A Secure Base: Parent-child attachment and healthy human development (Een veilige basis, Ouder-kind hechting en gezonde menselijke ontwikkeling), Basic Books (Perseus), New York USA, 1988 / Routledge (Taylor & Francis Books Ltd.), 1988; ISBN: 0-465-07597-5 (voorzover mij bekend niet beschikbaar in het Nederlands). Een goede inleiding over het originele werk betreffende de Hechtingstheorie van John Bowlby en Mary Ainsworth is ook te vinden in de volgende twee Engelstalige artikelen: Inge Bretherton, Origins of Attachment Theory: John Bowlby and Mary Ainsworth (Oorsprong van Hechtingstheorie: John Bowlby en Mary Ainsworth) ( PDF document; het artikel verscheen oorspronkelijk in: R. Parke, P. Ornstein, J. Reiser, C. Zahn-Waxler (Eds.), A Century of develomental psychology (Een eeuw van ontwikkelingspsychologie), Ch.15, pp.431-471). Mauricio Cortina, Mario Marrone, ‘Reclaiming Bowlby’s Contribution to Psychoanalysis’ ( PDF document); in: Fromm Forum (English edition), Tübingen (Selbstverlag), No. 7, 2003, p. 40-51. Een andere versie van dit artikel is gepresenteerd op het XII International Forum for Psychoanalysis in Oslo, Noorwegen. Zie ook de artikelen over verbondenheid en over persoonlijkheidsontwikkeling op deze site en die over Connectedness and Attachment op m’n Engelstalige site.

Hoewel John Bowlby en Mary Ainsworth het meest bekend zijn geworden wegens hun bijdrage aan het hechtings- of verbondenheids-concept, mag wel gezegd worden dat velen de weg voor hen bereid hebben. Zo introduceerde Alfred Adler al aan het eind van de 19de eeuw zijn ideeën waarin een ‘Gemeinschaftsgefühl’ (gevoel van gemeenschap) een centrale plaats innam. Wat de mens in de weg staat, volgens Adler, is zijn onechte geldingsdrang (tegeover de wil tot gemeenschap). Waar Freud en anderen zich vooral richtten op het verleden, richtte Adler zich ook op de toekomst, wat meer ruimte voor verantwoordelijkheid laat. Adler’s theorieën zijn nog steeds de basis voor ‘encouragement training seminars’ die in verschillende landen worden gegeven (n.b. encouragement = bemoediging). Via Künkel heeft hij ook invloed gehad op de pedagogiek.

Literatuur: Zie het Engelstalige artikel: Classical Adlerian Theory and Practice (Klassieke Adleriaanse theorie en praktijk), en het Stages of classical Adlerian Psychotherapy diagram (Diagram van stadia in klassieke Adleriaanse psychotherapie) in Providing the Missing Developmental Experience in Classical Adlerian Psychotherapy (Voorzien in de missende ontwikkelings-ervaring in klassieke Adleriaanse psychotherapie), beide door Henry T. Stein en Martha E. Edwards, op de site van het Alfred Adler Institute van San Francisco.

Hechting, verbondenheid en de ontwikkeling van de hersenen

Recent hebben verscheidene mensen het onderzoek op het gebied van hechting en verbondenheid nog aanzienlijk uitgebreid. Er is zodoende veel meer inzicht ontstaan in de verstrekkende gevolgen van onvoldoende, niet-toereikende of niet-passende vroege hechting. Verschijnselen zoals die van post traumatische stress, karakteristieken van borderline gedrag, of ingrijpende vormen van dissociatie zijn herleid tot sociale tekortkomingen in de vroeger kindertijd (baby-tijd). Een vernieuwde belangstelling in de concepten van hechting en verbondenheid heeft meer mensen ertoe angezet om ook betrokken te raken. Ik denk aan het zeer goede onderzoekswerk dat in het laatste decennium is uitgevoerd door een aantal mensen.
Eén van die mensen is Bessel A. van der Kolk – zie bijvoorbeeld zijn Engelstalige artikelen hieronder (niet allemaal over hechting; enkele andere zeer waardevolle artikelen wilde ik u ook niet onthouden).

Een andere wetenschapper – wel bijgenaamd de Amerikaanse Bowlby, of de Einstein van de neurologie, wat beide veelzeggend is – is Allan N. Schore, die de interactie van vroege hechting met de vorming van de hersenen heeft bestudeerd. Zijn conclusie in het artikel "Dysregulation of the right brain..." is erg belangwekkend (mijn vertaling):

Gedesorganiseerde-gedisorienteerde onzekere hechting, een veel voorkomend patroon in kinderen die in de eerste levensjaren misbruikt zijn, manifesteert zich psychologisch door een niet in staat zijn om een strategie te genereren om met relationele stress om te kunnen gaan. Vroeg misbruik heeft een negatieve invloed op het ontwikkelingstraject van de rechter hersenhelft die verantwoordelijk is voor hechting, regulering van emoties (affecten) en modulatie van stress. Dit legt een basis voor de tekorten in geestelijke en lichamelijke weerstand die karakteristiek zijn voor de symptomen van PTSS (Post Traumatische Stress Stoornis, red.). Deze gegevens suggereren dat vroege interventie programma’s van grote betekenis kunnen zijn in het veranderen van de intergenerationele doorgifte van posttraumatische stress stoornissen.

2008-05-09

2008-04-10

Kinderpsychiater Bruce Perry heeft ook baanbrekend werk gedaan op het snijvlak van neurowetenschap en psychologie en geeft daarvanuit helder inzicht in wat er precies gebeurt in de hersenen als een kind al vroeg in het leven wordt blootgesteld aan traumatische ervaringen. In het boek dat hij met Maia Szalavitz schreef vertelt hij met compassie over zwaar getraumatiseerde kinderen die hij op allerlei onconventionele manieren hielp om op te groeien tot volwassenen die sterk in het leven staan. Een aangrijpend voorbeeld is dat van Justin, de zesjarige jongen die opgroeide als hond, en die zijn taal- en ontwikkelingsachterstand verbazingwekkend snel inhaalde toen zijn hersenen op de juiste manier gestimuleerd werden.

Ook Peter Fonagy heeft verscheidene artikelen geschreven die de oorspronkelijke hechtingsconcepten zinvol uitgebreid hebben.

Judith Lewis Herman, een breed gerespecteerd deskundige op het gebied van traumatisering en herstel, geeft in haar meest bekende boek heel duidelijk de sterke relatie tussen traumatisatie en verlies van verbondenheid (isolatie) aan, alsmede die tussen herstel en verbondenheid.

Gelukkig begint de hechtingstheorie-benadering ook in Nederland veld te winnen. In maart 2002 hield Marianne Riksen-Walraven haar inaugurele rede bij de Universiteit van Nijmegen over de grote invloed van onze eerste relaties - die met onze ouders of eerste verzorgers - op de rest van ons leven. Deze rede bevat een groot aantal verwijzingen naar de bevindingen van andere wetenschappers in de traditie van John Bowlby, vanuit de relevante recente literatuur (o.a. de hieronder genoemde artikelen van Allan N. Schore).

Hechting en hechtingsproblemen spelen een grote rol in relaties – ook in romantische relaties tussen volwassenen. Dit is de basis-observatie onder de Emotionally Focused Therapy (EFT) - een therapievorm erop is gericht echtparen te helpen om constructiever met hun conflicten om te gaan (ontwikkeld in de 80-er jaren door Les Greenberg en Sue Johnson).

Literatuur: Bessel A. van der Kolk, The compulsion to repeat the trauma – Re-enactment, revictimization and masochism (De drang om het trauma te herhalen – opnieuw uitleven van het trauma, opnieuw slachtoffer worden en masochisme) (oorspronkelijk gepubliceerd in: Psychiatric Clinics of North America, Vol 12, Nr 2, June 1989, pp.389-411). Bessel A. van der Kolk, The body keeps the score: Memory and the evolving psychobiology of post traumatic stress (Het lichaam houdt de stand bij: Het geheugen en de zich ontwikkelende psycho-biologische verschijnselen van post traumatische stress). Bessel A. van der Kolk, The assessment and treatment of complex PTSD (Diagnose en behandeling van complexe PTSS) ( PDF document). Meer artikelen van Van der Kolk en zijn collega’s zijn te vinden via Bessel Van der Kolk and Colleagues’ Articles on the web – vooral onder de ‘classics’ kop staan enkele zeer waardevolle artikelen. Allan N. Schore, The Effects of a Secure Attachment Relationship on Right Brain Development, Affect Regulation, and Infant Mental Health (De gevolgen van een veilige hechtingsrelatie op de ontwikkeling van de rechter hersenhelft, op de regulering van emoties en op de geestelijke gezondheid van het kind) (oorspronkelijk gepubliceerd in: Infant Mental Health Jl, 2001, 22, pp.7-66). Allan N. Schore, Dysregulation of the right brain: A fundamental mechanism of traumatic attachment and the psychopathogenesis of posttraumatic stress disorder (Verkeerde regeling van de rechter hersenhelft: een fundamenteel mechanisme van traumatische hechting en de geestelijke ziekte-oorzaak van posttraumatische stress stoornis) (oorspronkelijk gepubliceerd in: Australian and New Zealand Jl of Psychiatry, 2002, 36, pp.9-30). Zie ook: An interview with Allan Schore – ‘The American Bowlby’, July 9th 2001 (Een interview met Allan Schore – ‘De Amerikaanse Bowlby’) en bijbehorende Suggested readings (aanbebolen literatuur) ( beide: PDF documenten). 2008-05-09 Daniel J. Siegel, The Developing Mind – toward a neurobiology of interpersonal experience / how relationships and the brain interact to shape who we are, Guilford, New York / London, 1999; ISBN 1 57230 453 7 (hc) / 1 57230 740 4 (pbk.). Daniel J. Siegel, ‘Toward an interpersonal neurobiology of the developing mind: attachment relationships, "mindsight," and neural integration’, Infant Mental Health Jl, Vol. 22(1–2), 2001; p.67–94. 2008-04-10 Bruce D. Perry & Maia Szalavitz, De jongen die opgroeide als hond – en andere verhalen uit het dagboek van een kinderpsychiater, Scriptum Psychologie, Schiedam, 2007; ISBN-13: 978 905594529 0 (vertaling, door Marie-Christine Ruijs, van: The boy who was raised as a dog and other stories from a psychiatrist’s notebook - What traumatized children can teach us about life, loss and healing, Basic Books - Perseus, New York, 2007). Bruce D. Perry, ‘Trauma and Terror in Childhood - The Neuropsychiatric Impact of Childhood Trauma’, in: I. Schulz, S. Carella & D.O. Brady (Eds.), Handbook of Psychological Injuries: Evaluation, Treatment and Compensable Damages, American Bar Association, August 20, 2000. Bruce D. Perry, ‘Traumatized children: How childhood trauma influences brain development’, in: The Journal of the California Alliance for the Mentally Ill, 11 (1), 2000, pp.48-51. Bruce D. Perry, ‘Incubated in Terror – Neurodevelopmental Factors in the ‘Cycle of Violence’’ in: J. Osofsky (Ed.), Children, Youth and Violence: The Search for Solutions, Guilford Press, New York, 1997, pp.124-148. Voor meer materialen van Bruce Perry zie o.a. zijn pagina’s op teacher.scholastic.com en de Child Trauma Academy. Peter Fonagy, Attachment, the development of the self, and its pathology in personality disorders (Hechting, de ontwikkeling van het zelf, en zijn ziektebeeld in persoonlijkheidstoornissen). Judith Lewis Herman, Trauma en herstel – de gevolgen van geweld van mishandeling thuis tot politiek geweld, Wereldbibliotheek, Amsterdam, 1993; ISBN: 90-284-1653-6 (vertaling, door Marion Op den Camp en Maxim de Winter, van: Trauma and Recovery: From Domestic Abuse to Political Terror, Basic Books (Harper Collins), 1992, Reprint edition 1993; ISBN 0465087663; Rivers Oram Press/Pandora List edition, 1998; ISBN: 0863584047; (2001 edition: ISBN: 0863584306)). Marianne Riksen-Walraven, Wie het kleine niet eert... – over de grote invloed van vroege sociale ervaringen ( PDF document), inaugurele rede bij de Faculteit der Sociale Wetenschappen van de Universiteit van Nijmegen, maart 2002. Zie ook: M.H. van IJzendoorn, Gehechtheid van ouders en kinderen – Intergenerationele overdracht van gehechtheid in theorie, (klinisch) onderzoek en gevalsbeschrijvingen, Bohn Stafleu Van Loghum, Houten NL / Zaventem B, 1994. ISBN 90-313-1814-0. Lowijs Perquin, De Pesso-psychotherapie en de neurowetenschappen, Tijdschrift voor Pessopsychotherapie, 16 (2), 2001 (ook als Word document). N.J.M. Arts, Alcohol en het brein (1): stimulerende effecten en verslaving ( PDF document), Patient Care / Neuropsychiatrie & Gedragsneurologie, febr. 2005, p.27-32. Eveline A. Crone, Het ontwikkelende brein: Consequenties voor zelf-regulatie ( PDF document), Neuropraxis, 5, 2004. Antonio R. Damasio, De vergissing van Descartes - gevoel, verstand en het menselijk brein, Wereldbibliotheek, 1998, ISBN: 9028418296 (vertaling uit 1995, door Liesbeth Teixeira de Mattos, van: Descartes’ error – emotion, reason and the human brain, Putnam / AVON Books, New York, 1994). Antonio R. Damasio, Ik voel dus ik ben - hoe gevoel en lichaam ons bewustzijn vormen, Wereldbibliotheek, 2003, ISBN: 9028420045 (vertaling, door A. Mulder, Maaike Post, Mance Post, van: The feeling of what happens – Body, emotion and the making of consciousness, Vintage, Random House, London / Hartcourt Brace & Company, New York, 1999). André H. Roosma, ‘Ons hoogste levensdoel: Innige verbondenheid met God - de ultieme bron voor levensvervulling en gezond leven’, ‘Gezinsleven en persoonlijkheidsontwikkeling’, ‘Verbondenheid als rode draad door het hele leven heen’, ‘Een veilige thuisbasis als universele behoefte’, ‘(On)Verbondenheid en misbruik of verwaarlozing’, ‘Hechting: sleutel tot gezond leven via emotionele veerkracht’ (), en ‘We geven door hoe verbonden we zijn’, webartikelen hier op deze site. Op het gebeid van hechting en hechtingsproblemen wijs ik ook op de eenvoudige en informatieve website van mw J.C.A.(Anniek) Thoomes-Vreugdenhil: Hechtingsproblemen. Janneke Gieles, ‘Ik heb je nodig’, Psychologie Magazine, febr. 2009, p.20-25. Sue Johnson, Houd me vast – Zeven gesprekken voor een hechte(re) en veilige relatie, Kosmos, Utrecht (NL) / Antwerpen (B), 2009; ISBN 978 90 215 3598 2; ISBN10 90 215 3598 X (vertaling, door Dic van Alkemade m.m.v. Jolanthe de Tempe en Karin Wagenaar, van: Hold Me Tight – Seven Conversations for a Lifetime of Love, Little, Brown & Company (Hachette), USA, 2008). Karin Wagenaar en Hugo Quené, ‘Emotionally Focused Therapy’, (versie 2007.12.08), in: A. Savenije, J. van Lawick, & E. Reijmers (red.), Handboek Systeemtherapie, De Tijdstroom, Utrecht, 2008. John W. Millikin, Resolving Attachment Injuries in Couples Using Emotionally Focused Therapy: A Process Study, Ph.D. Dissertatie, Virginia Polytechnic Institute & State University, Blacksburg, Virginia, 2000.

2008-08-23

Onno van der Hart, Ellert R.S. Nijenhuis en Kathy Steele

Aanzienlijke waardering heb ik voor Onno van der Hart, Ellert R.S. Nijenhuis en Kathy Steele, wegens hun fundamentele bijdrage aan ons begrip van traumatisering en dissociatie. Duidelijk laten ze zien hoe veel psychopathologie te herleiden is tot eerdere traumatisering. En ze geven een duidelijke routekaart naar herstel, met name ook voor mensen die worstelen met dissociatieve stoornissen.
In dat alles hebben ze bijgedragen aan mijn inzichten over de centrale rol die verbondenheid in (het herstel tot) een gezond leven speelt.
Het feit dat afhankelijkheid van een confident ten opzichte van de counselor (tijdelijk) een positief gegeven kan zijn komt in één van hun artikelen heel duidelijk naar voren. Ze geven daarmee een goede herkadering aan een vaak vermeden aspect van hulpverlening.

Literatuur: Onno van der Hart, Ellert R.S. Nijenhuis en Kathy Steele, The Haunted Self – Structural Dissociation and the Treatment of Chronic Traumatization, W.W. Norton & Company, New York/London, 2006; ISBN 0 393 70401 7. Onno van der Hart, Kathy Steele, Suzette Boon, Paul Brown, ‘The treatment of traumatic memory: Synthesis, realization, integration’, Dissociation, 6 (2/3), 1993, p.162-180. Onno van der Hart, Ellert Nijenhuis, ‘Generalized dissociative amnesia: episodic, semantic and procedural memories lost and found’ (), Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 35, 2001; p.589-600. Onno van der Hart, Rutger Horst, ‘The Dissociation Theory of Pierre Janet’ (), Journal of Traumatic Stress, Vol 2, No. 4, 1989. Onno van der Hart, Paul Brown, Bessel A. van der Kolk, ‘Pierre Janet’s Treatment of Post-traumatic Stress’ (), Journal of Traumatic Stress, Vol 2, No. 4, 1989; p.1-11. Onno van der Hart, Ellert Nijenhuis, ‘Psychotherapie en hervonden herinneringen, Deel I: Fasegerichte traumabehandeling tegenover Recovered Memory Therapy’ (), en Deel II: Richtlijnen voor de praktijk’ (), Tijdschrift voor Psychotherapie, 25 (6), 1999. Ellert R.S. Nijenhuis, Onno van der Hart, & Kathy Steele, ‘Trauma-related Structural Dissociation of the Personality’, Trauma Information Pages website, January 2004. Onno van der Hart, Ellers R.S. Nijenhuis en Kathy Steele, ‘Dependency in the Treatment of Complex Posttraumatic Stress Disorder and Dissociative Disorders’, Journal of Trauma and Dissociation, 2 (4), p.79-116.

Babette Rothschild

Babette Rothschild, meest bekend door haar boek, The Body Remembers: The Psychophysiology of Trauma and Trauma Treatment, heeft me veel geleerd over de relaties tussen lichamelijke gewaarwordingen en trauma en trauma hulpverlening. Ook haar uitleg over mede-traumatisatie van hulpverleners door het luisteren naar hun getraumatiseerde confidenten, en over overdracht en tegen-overdracht, vind ik bijzonder duidelijk. Ik houd er ook van hoe zij ons therapeuten erbij bepaalt om ons gewone ‘gezonde verstand’ niet uit te schakelen.

Literatuur: Babette Rothschild, The Body Remembers: The Psychophysiology of Trauma and Trauma Treatment, WW Norton, New York, 2000; ISBN 0-393-70327-4. Een interview met haar, in: Psychotherapy in Australia, Vol. 8, no. 2, February 2002. Haar homepage. 2008-02-02 Babette Rothschild, ‘De remmen leren gebruiken’ (), hier op www.12accede.nl; (over het belang van eerst leren trauma-herinneringen af te remmen en te hanteren, alvorens ze te stimuleren of zelfs op te roepen; vertaling, door André H. Roosma, van: ‘Applying the brakes’ (ook hier), Counseling Psychotherapy Journal). --------, ‘Making Trauma Therapy Safe: The Body as Resource for Braking Traumatic Acceleration’, Self and Society, May 1999. 2008-01-19 --------, ‘Spiegel, spiegel - Onze hersenen zijn voorbedraad voor empathie’ (vertaling, door André H. Roosma, van: ‘Mirror, Mirror: Our Brains are Hardwired for Empathy’, Psychotherapy Networker, Sept/Oct 2004). --------, ‘Understanding Dangers of Empathy’, Psychotherapy Networker, July/August 2002 (over mede-traumatisatie). --------, ‘Transference & Countertransference: A Common Sense Perspective’, Energy and Character, Vol.25, no. 2, Sep­tember 1994 (over overdracht en tegenoverdracht).

Edwin H. Friedman, Ivan Boszormenyi Nagy en anderen

De systeembenadering van de gezinstherapie en zowel Edwin H. Friedman’s intergenerationele visie als Ivan Boszormenyi Nagy’s contextuele visie op counseling hebben verder geborduurd op het concept dat we intrinsiek verbonden wezens zijn. Zonder bijvoorbeeld Nagy’s concepten van ‘onzichtbare loyaliteiten’, ‘meervoudige partijdigheid’ of het ‘zich destructief gerechtigd voelen’ te herkennen, zou veel pastorale hulp veel moeizamer zijn.

Ook de Pesso-therapie, zoals ontwikkeld door Albert Pesso en Diane Boyden-Pesso, gaat uit van een relationeel bepaald mensbeeld. Daar hebben Albert Pesso en Diane Boyden-Pesso hun ervaring met lichaamswerk (ze hadden een achtergrond in dans en choreografie) aan toegevoegd. Het resultaat is een leerzame therapievorm waar ik zeker een aantal elementen van heb overgenomen.

Eric Berne en Thomas Harris

Transactionele analyse – zoals geïntroduceerd door Eric Berne en ook Thomas Harris – heeft me een basis en een woordenschat gegeven om creatief en met respect te kunnen denken en praten over de interne werkmodellen van mezelf en m’n confidenten in termen van interne ouders, kinderen en volwassenen en hun effectieve of niet effectieve interacties. (Met name zie ik in de praktijk veel problematiek voortkomen uit een angstige en/of te strenge innerlijke ouder, die een spontaan geestelijk opgroeien enorm in de weg kan staan.)
Dit diende als een basis voor verder denkwerk en persoonlijke verwerking van zaken rond ‘het innerlijke kind’, ‘de spelletjes die mensen spelen’, ‘de drama driehoek’, etc.

Literatuur: Thomas A. Harris, Ik ben o.k., jij bent o.k. - hoe wij kunnen leven en laten leven, Ambo, Baarn NL, 1973; ISBN 90 263 0345 9 (vertaling, door Elisabeth Swildens, van: I’m ok, you’re ok, Harper and Row, New York / Evanston, 1967). Eric Berne, Mens erger je niet – De psychologie van intermenselijke verhoudingen, Bert Bakker, Amsterdam, 1967; ISBN 90-351-1051-x (oorspronkelijke uitgave: Games People Play, Grove Press, New York; vertaling door J.J.G. Muller-van Santen, bewerkt door M. Zeegers). Eric Berne, Transactional Analysis in Psychotherapy - A Systematic Individual and Social Psychiatry, Ballantine Books (Grove Press), New York, 1961. André H. Roosma, ‘Innerlijke Ouder, Volwassene en Innerlijke Kind – Een beknopte analyse van de Transactionele Analyse in een Bijbels-pastorale context’ en ‘Lastige emoties, sociaal-psychologische ‘spelletjes’ en de drama driehoek van Karpman’, webartikelen hier op deze site.

Thomas Gordon

Ik denk dat ik niet de luistervaardigheden zou hebben die ik heb als ik niet al in de 80-er jaren een seminar ‘actief luisteren’ had bijgewoond. Ik ben Thomas Gordon dankbaar, die met dit idee kwam, er boeken over schreef en deze ‘beweging’ van effectiviteitstrainingen voor ouders en anderen begon. Ik heb gezien hoe gezinnen ten goede veranderden nadat de ouders naar hun kinderen begonnen te luisteren en hen begonnen te bevestigen op een wijze zoals Gordon dat adviseert.
Ik realiseer me evenwel dat de oorsprong van veel van de concepten van goed luisteren verder teruggaan. Mensen zoals Carl Rogers, en anderen, hebben veel fundamenteel werk verzet op dit gebied!

Jeffrey E. Young

Bowlby (zie hierboven) zag dat vroege ervaringen aanleiding geven tot een bepaalde kijk op het leven. Hij noemde dat ‘werkmodellen’; later zijn ook wel de termen ‘levensscripts’ en ‘schema’s’ gebruikt. Eén van de taken van de hulpverlener is om te helpen, deze

"Jeffrey Young – die is te intel­lec­tu­eel voor mij! Ik denk dat hij het hele emotionele stuk mist. En hij slaat ook het hele gebied van de gehechtheid over." Sue Johnson Schrijfster van Houd me vast, in een interview

cognitieve en affectieve ‘schema’s’ te veranderen. Ook de Transactionele Analyse (zie Berne hierboven) heeft het concept van ‘scripts’ verder uitgediept en praktisch bruikbaar gemaakt. Hierbij wil ik wel de aantekening maken dat de aandacht daarbij vooral gericht is geweest op het cognitieve deel van de ‘scripts’ of ‘schema’s’.
Ook Jeffrey E. Young heeft zich gericht op dit cognitieve deel van ‘schema’s’ in zijn schemagerichte cognitieve therapie, die tegenwoordig vrij breed wordt toegepast.
Het is ook voor niet-professionele pastoraal hulpverleners nuttig, aandacht te besteden aan deze ‘schema’s’, zij het dat ik dus wel aanbeveel daarin vooral ook oog te hebben voor de emotionele en relationele aspecten (en niet reductionistisch de confident in een bestaand schema te persen, maar ze meer te zien als voorbeelden). Ter kennismaking is het artikel van Judith Blokland-Vos uitermate geschikt.

Literatuur: J.E. Young, J.S. Klosko, Leven in je leven – Leer de valkuilen in je leven kennen, Swets & Zeitlinger, Lisse, 1999; ISBN 90 265 1569 3. J.E. Young, H. Pijnaker, Cognitieve Therapie bij Persoonlijkheidsstoornissen – Een Schemagerichte Benadering, Bohn Stafleu Van Loghum, Houten, 1999. A. Arntz, & B. Bögels, Schemagerichte cognitieve therapie voor persoonlijkheidsstoornissen, Praktijkreeks Gedragstherapie, Bohn Stafleu Van Loghum, Houten/Diegem, 2000; ISBN 90 313 3186 4. Uit dat laatste boek zijn enkele zeer informatieve webpagina’s samengesteld door Nannet Buitelaar & Frank Kraaijeveld: Schemagerichte therapie en: Young’s schemagerichte therapie - Behandeling van de Borderline PS. 2009-08-04 Judith Blokland-Vos, Greta Günther en Connie van Mook, ‘Je vak in schema’s - Deel 1: Vaktherapie binnen een kader van schematherapie’, Tijdschrift voor vaktherapie, 2008/2 p.17-23. Schemagerichte Cognitieve Therapie - Het ontstaan van het levensscript, in De Natuur Uw Arts, 26e jaargang, Nr. 156, p. 6. Op de Engelstalige site van Schematherapy zijn diverse sheet presentaties te vinden: Reinventing Your Life (bij de Engelstalige versie van het bovengenoemde boek van Jeffrey Young, & Janet Klosko: Reinventing Your Life - The Breakthrough Program to End Negative Behavior... And Feel Great Again, Plume Books), Schema Therapy - Basic Concepts, Schema Therapy: Assessment & Education, en: Schema Therapy for Borderline Personality Disorder.

De ‘narratieve’ therapeuten Michael White en David Epston

Ten slotte, maar zeker niet in de laatste plaats, zijn er de postmodernen, zoals de ‘narratieve’ therapeuten Michael White en David Epston. Omdat ik de indruk heb dat velen hiermee nog weinig bekend zijn, wil ik er hier iets meer over zeggen. Samen met enkele feministische wetenschappers hebben deze postmodernen terecht (zoals ik het zie) gewezen op een probleem in het traditionele, seculiere, ‘moderne’ denken over psychologie en counseling.

‘Moderne’ (in tegenstelling tot de post-moderne) psychologie is grotendeels sterk gebaseerd op Grieks denken en humanistisch (materialistisch) denken uit de zogenoemde ‘verlichting’. Het zoekt verbetering buiten God om en heeft de menselijke cognitieve vaardigheden tot z’n afgod gemaakt (vergelijk Descartes’ Cogito ergo sum - ik denk dus ik ben). Het wil ‘herstellen’ door ‘analyse’ - door het gebruik van het verstand; het wil redeneren en overtuigen door intellectuele kracht en het wil beheersen door het denken. Een belangrijk ingredient ervan is het positivisme of de technocratie (die twee zijn te onderscheiden maar liggen sterk in elkaars verlengde) – het idee dat we alles willen en kunnen beheersen en ten goede veranderen. Een andere ingredient is reductionisme – ten einde een gevoel van beheersing over de wereld te krijgen, wordt een sterk gereduceerd beeld van de werkelijkheid gemaakt dat beheersbaar is of het tenminste in theorie lijkt. Deze ‘moderne’ psychologie benadrukt het stellen van een ‘juiste diagnose’ (vgl. de DSM - een serie van handboeken met definities van ziektebeelden, of eigenlijk: hun verschijnselen) en maakt de psycholoog tot een soort unieke ‘expert’ – aldus de confident van expertise-inbreng (kracht) berovend.

De nuttige bijdrage van deze postmoderne ‘narrative’ therapeuten is dat ze ons als het ware terugleiden naar de realiteit. De realiteit die zoveel complexer en veelzijdiger is dan we ooit zullen kunnen beheersen. De verhalen van de levens van mensen zijn evenzo veelzijdiger en bieden - indien zorgvuldig verkend - in zichzelf veel antwoorden voor de problemen van deze mensen. Er valt hier nog veel over te zeggen. Ik verwijs hieronder vooral naar een aantal web-artikelen. Daarin vindt u ook de verwijzingen naar de relevante literatuur.

Daarnaast hebben deze wetenschappers ook – als representanten van het sociaal constructionisme – de relationele kant van ons wezen weer meer centraal gesteld (meer hierover is o.a. te vinden bij het werk van John Shotter).

Wat ik van al deze mensen en hun visie leerde waren nieuwe manieren om confidenten met respect te behandelen. Om naar hun veelzijdige verhalen (het Engels gebruikt hier de metafoor van garen of touw dat uit vele kleine draadjes is samengesteld) te luisteren met nieuwe belangstelling. Om hun rijkdom aan ervaring te helpen doorzoeken naar aanwijzingen die kunnen helpen bij de oplossing van hun problemen (bijv. ‘alternatieve verhalen’ die totaal afwijken van het ‘hoofdverhaal’ - bijv. een ervaring van macht in een leven dat in grote lijnen werd gekenmerkt door onmacht). Om toepasbare allegorieën te zoeken of de kracht van verhalen creatief te gebruiken.

Nu ik ’t heb over het creatief gebruiken van de kracht van verhalen, heel nuttig vind ik de Verhaal in Zes Stukjes -Methode (Six Piece Story Making Method) van de Israëlische traumadeskundige Mooli Lahad. Dit is een goede methode om een eerste indruk te krijgen van de zwaktes en - vooral - sterktes in een confident.

Het idee om het leven als een verhaal te zien, dat beïnvloed wordt door andere verhalen, geeft me meer begrip voor de grote invloed die de vele verhalen die we lezen of bekijken (op televisie, bijv.) op ons hebben.
Ik kreeg ook een hernieuwde waardering voor de verhalende stijl van de Bijbel – het beste Verhalenboek aller tijden. Meer selectief te worden in de verhalen die we tot ons nemen op een bewust niveau, kan helpen ons op koers te houden.
Uiteindelijk is er Eén: onze Schepper, Die zegt dat Hijzelf de uiteindelijke Auteur (of ontwerper) is van ons geloof – en dus ook van ons levensverhaal (vgl. Hebreeën 12: 2 - sommige vertalingen vertalen het Griekse archegos met ‘auteur’ i.p.v. ‘leidsman’; de basisgedachte is: ‘iemand die aan het begin staat van iets’ of ‘die de leiding neemt in iets’ - en Jeremia 29: 11). Wie kunnen we beter raadplegen, om ons levensverhaal ten goede te veranderen, dan Hem?

Ik heb een mooie parallel gezien tussen White & Epston’s ‘Therapeutisch schrijven’ of ‘Re-authoring therapy’ (therapie waarbij je als hulpverlener een confident helpt zijn of haar levensverhaal a.h.w. te herschrijven) enerzijds en de bevestigende, pastorale wijze van schrijven van de apostel Paulus anderzijds. Beiden bevestigen in woorden wat de kracht van de ander is of is geweest, vaak temidden van moeilijke omstandigheden.
Dit sluit ook weer naadloos aan bij de positieve grondhouding die ik persoonlijk van Téo van der Weele en zijn collega-hulpverleenster Maaike Schalk heb mogen leren. Ik bedoel dan de houding die bijvoorbeeld tot uiting komt in wat overlevenden van seksueel misbruik vaak horen in gesprek met Téo: "Gefeliciteerd, je hebt een geweldige hoeveelheid narigheid meegemaakt en nog ben je niet gek geworden." (geciteerd van de website van de uitgever van één van Téo’s boeken). Met veel vreugde heb ik de vrucht van zo’n positieve houding en van een dergelijk herkaderen van nare ervaringen ook gezien in mijn eigen hulpverleningspraktijk.

Literatuur: Alice Morgan, What is narrative therapy? (Wat is narratieve therapie?); Michael White, Narrative Therapy (Narratieve therapie) is een goede schematische introductie over het onderwerp. Dan is er nog een goede korte introductie over Narrative Therapy beschreven door het Dulwich Centrum (de oorspronkelijke ‘werkplaats’ van Michael White en David Epston), op de Virtuele Faculteit site van A. Lock. Mijn eerste en zeer aangename kennismaking met narratieve therapie was via de zeer goede introductie van Frank Baird, ‘A narrative context for conversations with adult survivors of childhood sexual abuse’ ( PDF document), Progress - Family Systems Research and Therapy, 1996, Vol. 5, Encino CA: Phillips Graduate Institute, pp.51-71. De jaarlijkse edities van dit tijdschrift (waren en) zullen in de toekomst opnieuw beschikbaar gemaakt worden via de Phillips Graduate Institute website. Voor de tussentijd hebben Phillips Graduate Institute - de copyright eigenaar - en de auteur, Frank Baird, vriendelijk toegestaan dit waardevolle artikel beschikbaar te maken via de internationale versie van deze website. Een leerzaam artikel dat verhalen gebruikt én ingaat op de relatie tussen dissociatie en gebrekkige vroege hechting (zoals eerder hierboven aangestipt) is dat van Peter Rober: Dissociatie, Hechting en Therapeutische Verhalen: Een Casus, Vzw. KERN (België). In Genre, plot en verteller als systeemtherapeutische scharnierpunten ( PDF document), gaat F.W.A. Boeckhorst in op de applicatie van narratieve concepten binnen de systeemtheorie, en wel in het bijzonder bij huwelijksproblematieken. De relatie tussen luisteren en onze dialogische natuur komt naar voren in het artikel van Barbara Krasner: Van monoloog naar dialoog ( PDF document), op de Vlaamse Contextuele Hulpverleningssite van Leren over leven. Over het sociaal constructionisme, zie: John Shotter, The social construction of our ‘inner’ lives (Het sociaal geconstrueerd zijn van ons innerlijke leven); waarbij ik met name wijs op het opmerkelijke citaat van M.M. Bakhtin). Van Mooli Lahad’s Verhaal-in-zes-stukjes -methode (Six Part Story Making; 6-PSM) is een Accede! Informatie-sheet ( kort PDF document) beschikbaar. Voor een uitvoeriger bespreking van Mooli Lahad’s 6-PSM, zie ook: Mooli Lahad, ‘BASIC Ph - The Story of Coping Resources’ (BASIC Ph - Het verhaal van vaardigheden in het omgaan met moeilijke situaties), in: M. Lahad & A. Cohen (Eds.), Community stress prevention, Vol 1 & 2, Community Stress Prevention Centre, Kiryat Shmona, Israel, 1997; p.117-145. Kim Dent-Brown, ‘Six Part Story Method (6PSM) - as an aid in the assessment of personality disorder’ (Verhaal in Zes Stukjes -Methode, als hulp in de diagnose van persoonlijkheidsstoornis), Dramatherapy, Vol.21, No.2, p.10-14. Kim Dent-Brown & Michael Wang, ‘Pessimism and failure in 6-part stories: Indicators of Borderline Personality Disorder?’, The Arts in Psychotherapy, Vol.31, nr.5, p.321-333. K. Dent-Brown, ‘Story as therapeutic tool: The Six-Part Story Method’, Context, 55, 2001; p.22-23. De Kampener theoloog Ruard Ganzevoort is in zijn denken ook sterk beïnvloed door de ‘narrative’ stroming. Dit was al vele jaren geleden merkbaar in zijn boek Mag ik er zijn? Over genade en veroordeling (uitgave: Kok-Voorhoeve, Kampen, 1990), maar is uitgebreider terug te vinden in een aantal van de artikelen op zijn website. Over het herschrijven van je levensverhaal, of het helpen herschrijven van het levensverhaal van een confident, zie: David Epston, Michael White and Kevin Murray, ‘A proposal for a re-authoring therapy: Rose’s revisioning of her life and a commentary’ (Een voorstel voor een ‘herschrijf-therapie’ – De herziening van het leven van Rose, met een analyse), in: Therapy as social construction, Sheila McNamee, Kenneth J. Gergen (Eds.) Sage Publ., London (GB) etc. Voorbeelden van Paulus’ bevestigende wijze van schrijven vindt u in: 1 Corinthiërs 1: 4-9; 2 Corinthiërs 1: 3-5, 15-16, 24; Galaten 4: 14; 5: 7a; Efeze 1: 1 – 3: 21; vooral 1: 15; 2: 8, 20, 22; Filippenzen 1: 3-7, 19; 4: 1; Colossenzen 1: 3-6, 8; 2: 5-6. Over wat ik in de inleiding van dit deel beschreef over het modernisme, zie ook: Jeffrey Satinover, The empty self - C.G. Jung and the Gnostic transformation of modern identity (Het lege zelf - C.G. Jung en de Gnostische transformatie van de moderne identiteit), Hamewith Books, Westport Connecticut USA, 1996, of wat Leanne Payne zegt over Jung en het moderne gnosticisme. U kunt ook nog een kijkje nemen bij Paul C. Vitz’ omvangrijke web-boek Sigmund Freud’s Christian Unconscious (Sigmund Freud’s Christelijke onderbewuste). 2009-08-04 Bruno Hillewaere, Robert van Hennik, ‘Leven en werk van Michael White’, Systeemtheoretisch Bulletin, 2008, 26, p.129-161. André H. Roosma, ‘Empathisch luisteren naar veelzijdige verhalen’, webartikel hier op deze site.

Een kritische kanttekening

2010-03-03

Het feit dat ik de Bijbel als maatgevend beschouw, houdt ook in dat ik op zich vrij kritisch sta tegenover elke benadering die daarmee strijdig is. Een aantal westerse psychologische en psycho­therapeutische modellen – zoals de psychoanalyse van Freud – zijn meer gebaseerd op de Griekse mythologie met zijn ongezonde mensvisie (later florerend in wat wel ‘de verlichting’ wordt genoemd) dan op de gezondheids­bevorderende Bijbelse mensvisie. Als goede wetenschapper onderken ik deze onderliggende (geloofs)basis en kies ik bewust voor de degelijke, Bijbelse (joods-christelijke) basis.

Een andere kanttekening betreft het volgende. In de geestelijke gezondheidszorg wordt veel en intensief gebruik gemaakt van de DSM - Diagnostic and statistical manual of mental disorders (specifiek de IV^e Editie van 1994). Ik sta hier ietwat kritisch tegenover, omdat de DSM categorieën zo weinig zeggen over de persoon, zijn of haar verleden, het ontstaan van de problemen waar hij/zij mee worstelt, of de manier waarop deze het beste behandeld kunnen worden. De ‘zekerheid’ of ‘duidelijkheid’ die een diagnose volgens DSM-criteria biedt, is in hoge mate slechts schijn-zekerheid.

Literatuur:

Antonio R. Damasio, De vergissing van Descartes – gevoel, verstand en het menselijk brein, Wereldbibliotheek, 1998, ISBN: 9028418296 (vertaling uit 1995, door Liesbeth Teixeira de Mattos, van: Descartes’ error – emotion, reason and the human brain, Putnam / AVON Books, New York, 1994).

Kalman J. Kaplan, Matthew B. Schwartz, A Psychology of Hope – A Biblical Response to Tragedy and Suicide, W.B. Eerdmans, Grand Rapids MI (USA) / Cambridge (UK), 1993, 1998 (Revised & Expanded Edn.); ISBN 978 0 8028 3271 9.

David Takle, The Truth About Lies And Lies About Truth, Shepherd’s House, Pasadena CA, USA, 2008; ISBN 0 9674357 9 4.

James Montgomery Boice, The sovereign God, Foundations of the Christian Faith - Vol. 1, InterVarsity Press, Downers Grove (IL, USA), 1978.

Michael Green, Wie is op de vlucht? – Het christelijk geloof en de realiteit, T. Wever, Franeker, 1973; ISBN 90 6135 190 1 (vertaling, door J.H. Vos en J. de Rooy, van: Runaway World, Inter-Varsity Press, London (GB)).

R.A. Jongedijk, ‘Psychiatrische diagnostiek en het DSM-systeem - een kritisch overzicht’, Tijdschrift voor Psychiatrie, 5, 309-319, 2001 (een gezipte versie van dit artikel als pdf document is beschikbaar op de website van Centrum ’45).

Bovenstaande lijst is verre van compleet. Toch hoop ik dat ik u en paar nieuwe ideeën heb aangereikt om op andere manieren naar mensen of situaties te kijken. Ik zal deze lijst regelmatig bijwerken, o.a. meer links toevoegen naar andere materialen op het web. Dus, komt u nog ’ns terug, als u wilt, om deze veranderingen en toevoegingen te bekijken.

Naschrift

Als ik naar bovenstaande lijst kijk, zie ik dat deze benaderingen me in feite geholpen hebben om een aantal behoeften te zien van de confidenten die hun situatie aan me toevertrouwd hebben, en dat deze benaderingen me geholpen hebben om deze mensen in die behoeften te helpen.

	Er is de behoefte aan veiligheid en aan verbondenheid met God (Die de ultieme Bron van veilige verbondenheid is). Een antwoord op deze behoefte vond ik in de Bijbel zelf, in Téo van der Weele’s Zegenend Helpen concept en zijn concept van Gods Tegenwoordigheid en Shalom meedelen aan de confident door het zegenen. Ook in Leanne Payne’s onderwijs kwam ik dit regelmatig tegen, waar zij het bijv. heeft over het praktiseren van de tegenwoordigheid van God. Paul Tournier heeft het er in L’homme et Son Lieu over hoe wij mensen allemaal ergens een plek op deze aarde zoeken – zowel in geografische als in figuurlijke zin. Zowel Augustinus als Laplace hadden het erover dat ons hart onrustig blijft zoeken tot het rust vindt in God. In de ontwikkelings­psychologie (zie literatuur onder Bowlby c.s. hierboven) is het bekend dat we ons pas ontspannen kunnen ontwikkelen als we een basisveiligheid ervaren in de verbondenheid met iemand die er altijd voor ons is. (Meer hierover in mijn artikelen: Ons hoogste levensdoel: Innige verbondenheid met God, Verbondenheid als rode draad door het hele leven heen, Een veilige thuisbasis als universele behoefte, Gezinsleven en persoonlijkheidsontwikkeling, Over zonde, leugens, pijn en gebondenheid, Verandering in ons leven, Tof ! en Relatie als instrument van genezing - die laatste door S. van de Berkt.) Het ervaren van veiligheid heeft ook te maken met het ervaren dat God (of de ander die God representeert – zoals de ouders tegenover het jonge kind) ‘in control’ is. Dit is de reden waarom zingen en humor of andere lichtvoetigheid soms zo’n heilzaam effect kan hebben: iemand die zingt of grapjes maakt zit blijkbaar niet erg in de piepzak. Humor van een gezagsdrager geeft aan dat hij of zij boven de situatie staat en vertrouwen heeft in de goede afloop. Hierin heb ik ook veel geleerd van de Joodse humor die vaak mensen in moeilijke situaties ‘er bovenop’ hielp of in elk geval hielp om ‘er niet onderdoor te gaan’. Dit soort lichtvoetigheid inspireert me ook in veel van de boeken van Henri Nouwen, bijvoorbeeld als hij met veel liefde en respect spreekt over zijn samenwerking met verstandelijk gehandicapten en hoe dat hem van z’n professorale zwaarwichtigheid afhielp. (Meer in: Leven als kinderen van de Koning en Levenslust en vreugde – op weg uit het dal van pijn en depressie.)
	Er is de diepe behoefte aan genade, aan herstel, aan hoop, aan een nieuw uitzicht en een nieuw leven, zoals alleen Jezus en Zijn kruisiging en opstanding verschaffen. Op het kruis droeg Hij de straf voor onze rebelse afscheiding van God. Toen Hij dat deed creëerde Hij een weg voor ons om weer intensief met God verbonden te worden, en met elkaar en onszelf. Daarnaast kan Hij Zich indentificeren met ons lijden omdat Hij het meest vreselijke lijden aller tijden Zelf ondergaan heeft. Het feit dat Hij zelfs de dood overwonnen heeft, niet alleen toen en op die plek, maar ook in het hier en nu, en het feit dat Hij terug zal komen in heerlijkheid en alles zal herstellen en tot Zijn doel zal laten komen, is de meest hoopgevende boodschap die ik kan bevatten. Hierin heb ik veel geleerd van Leanne Payne en door de ‘Pastoral Care Ministry’ opleidingsweken waarin zij een grote rol speelt. Door haar werk en dat van haar collega’s kreeg ik een nieuw symbolisme dat me hielp om traumatische dingen uit mijn eigen verleden te verwerken én om met meer empathie mee te kunnen leven in de traumatische herinneringen van m’n confidenten en vrienden. (Zie ook: ­Kernpunten uit Josef Pieper’s boek over de Hoop, door John W. Fawcett; ­(On)Verbondenheid en misbruik of verwaarlozing, In verwachting... en Het kruis van Christus.)
	Er is de behoefte om ‘gehoord’ te worden, om ‘ruimte te krijgen’, die aan de orde komt in het werk van mensen als Anna Terruwe en Lewis Smedes, maar ook in de benadering van de narratieve therapeuten en in Thomas Gordon’s seminars & boeken over actief luisteren. Veel anderen hebben op soortgelijke wijzen gepleit voor de zaak van overlevenden van zwaar misbruik of verwaarlozing en hoe het essentieel is dat deze mensen de gelegenheid wordt geboden om te vertellen over wat er gebeurde - hoe gruwelijk ook. Dit bouwt verder op de vorige punten: Het concept van Zegenend Helpen heeft me een manier gegeven om mensen te helpen om deze afschuwelijke herinneringen boven te laten en toch tegelijkertijd ook vrede te ervaren (wat Téo noemt: ‘de stereo ervaring’). Het Kruis is een krachtig symbool van Jezus die in onze ‘put’ komt en alle pijn op Zich neemt, en ook een geweldig symbool van Gods kwaadheid over de zonde van de daders. Dit schept ruimte voor de misbruikte of verwaarloosde om te spreken over dat wat God zo vreselijk vond dat Hij Zijn Zoon ervoor aan een kruis liet sterven. (Meer hierover in: Het kruis van Christus en Empathisch luisteren naar veelzijdige verhalen.)
	Belangrijk is ook onze behoefte om te leren leven met het bestaan van goed en kwaad in deze wereld. Gebrokenheid is een realiteit in deze wereld, en hetzelfde geldt voor duisternis, pijn, onvervulde dromen & wensen, enz. Vaak worden deze dingen niet van ons weggenomen - zelfs niet als we ons leven aan God toewijden. Iemand die met God leeft kan zelfs meer gebrokenheid zien omdat het zo duidelijk contrasteert met de vrede en het licht van God. In de tussentijd kan de ontmoeting met elke vorm van gebrokenheid heel heftig zijn voor degene die eerder levensbedreigende aspecten van gebrokenheid heeft ervaren, zoals het geval is met hen die geleden hebben onder misbruik, vroege verwaarlozing e.d. (psychologen spreken soms van Post Traumatische Stress in dit geval – zie de genoemde artikelen van Bessel van der Kolk en anderen hierover). We moeten klaarkomen met de innerlijke spanning die we te midden van de gebrokenheid ervaren. En we mogen gaan ervaren dat we niet langer hulpeloos overgeleverd zijn aan de golven die ons in het verleden wegspoelden. Téo van der Weele’s concept van de ‘stereo beleving’ heeft me hierin veel geholpen. In de ‘stereo ervaring’ beleeft een deel van ons de gebrokenheid opnieuw, terwijl de andere kant van ons luistert naar de vrede van Jezus. Ik heb dat ook wel vergeleken met het staan in de zee aan de kust, met je voeten stevig verankerd in de grond. Er is het wateroppervlak dat onrustig op en neer gaat maar de vaste grond blijft je zekere basis. Zolang ik niet te ver de zee in ga, kan ik altijd m’n voeten op de vaste bodem zetten, zodat ik niet door de golven wordt overspoeld en/of weggespoeld. John Townsend (in Tussen vlucht en verlangen) heeft ook een goed hoofdstuk over het klaarkomen met het goede en kwade in onszelf en anderen. (Zie ook: Is vergeven een must? door Guus Molenaar, Vergelding en vergeving, Het kruis van Christus, en Leven als kinderen van de Koning.)
	De behoefte aan waardigheid is groot waar er sprake was van verwaarlozing, misbruik, behandeld worden als ‘oud vuil’ of als vanzelfsprekend beschouwd worden, met de eraan gekoppelde gevoelens van schaamte, machteloosheid en krachteloosheid. De realiteit van een God Die ons opneemt in Zijn gezin, Die ons Zijn liefde en zorg waardig acht, is al een grote bron van waardigheid - of dat nu direct tot ons komt of tot ons gebracht wordt door een meelevende vriend of hulpverlener. Ik leerde dit vooral door de Evangeliën te lezen en vooral te letten op de manier waarop Jezus omging en sprak met de mensen om Hem heen. De Psalmen zijn ook een geweldig fijne bron voor me geweest in deze. Maar ook Téo van der Weele’s onderwijs en dat van Lewis Smedes spreken impliciet van grote waardigheid. Henri Nouwen’s concept van de gewonde genezer sprak op een bijzondere wijze tot me over waardigheid – zowel mijn eigen waardigheid ondanks eerdere wonden en fouten, als over hoe ik waardigheid kan doorgeven aan confidenten en anderen met wie ik contact heb. Er is waardigheid in de ervaring van een gewonde genezer – een ‘ervaringsdeskundige’ die gemakkelijker vertrouwd wordt door andere overlevenden omdat ‘hij er ook geweest is’ en zich kan identificeren met hun pijn. Op die manier veranderen ervaringen van verwond-zijn van een bron van schaamte en verlatenheid in een bron van waardigheid en verbondenheid. (Zie ook de artikelen: Waardigheid, Enkele gedachten over het begrip ‘schaamte’, en Leven als kinderen van de Koning.) Anderen zien als ‘experts’ op het gebied van hun eigen leven – een concept dat vooral door een aantal post-modernen naar voren is gebracht – geeft hen ook een stuk waardigheid terug.
	Op de behoefte aan identiteit, aan ‘een besef van zijn’, wordt zeer grondig ingegaan in de benadering en de seminars van Leanne Payne. De Bijbelse notie van de sociale natuur van identiteit en onze diep gewortelde behoefte aan geestelijke en menselijke verbondenheid is de laatste decennia gelukkig door velen herkend: de literatuur van iemand als John Bowlby en de postmoderne sociaal constructionisten zijn vermeldenswaard. De identiteitsvorming kan eenvoudigweg niet plaatsvinden zonder toepasselijke, veilige, meevoelende en oplettende verbondenheid. Al te lang hebben anti-Christelijke, modernistische tendenzen van individualisme geregeerd en hun vergif verspreid. Het is tijd voor een nieuwe Christelijke psychotherapeutische omgeving, waar deze behoefte aan verbondenheid erkend wordt en waar er plaats is voor warmte in plaats van ‘professionele afstand(elijkheid)’. Ik herlees graag wat Anna Terruwe hier al decennia geleden over schreef. En in dit opzicht houd ik ook van Jesaja’s credo: "U hebt mij leren spreken zoals leerlingen doen" [d.w.z: vragen stellend, en niet een ‘Ik ben de grote expert’ standpunt innemend]. David Seamands en Lewis Smedes hebben ook onze natuurlijke neiging blootgelegd om te ‘presteren’ om liefde te verdienen en de bevestiging te ontvangen waar we naar hunkerden en die we nodig hadden voor de vorming van onze identiteit. Het tegen-gif van Gods genade, die ons vrede geeft om ‘er gewoon te zijn’, is een ander aspect van wat we hierin nodig hebben. Leanne Payne en Dick van Keulen hebben me ook meer vertrouwd gemaakt met de tegenwoordigheid van God bij ons / om ons heen en in ons. Het is geweldig dat we een God hebben Die er is – en Die Zijn Leven als het ware in ons wil laten groeien. Als we weten dat die levenskracht zelfs de dood kan overwinnen, geeft dat ook heel veel hoop. (Zie ook: De Aäronitische zegen (1): Gods lichtend aangezicht en (2): Gods verheven aangezicht en de verwijzingen bij de eerstgenoemde behoefte.)
	Om deze dingen te leren en te ontvangen, is er grote behoefte aan integere ‘modellen’ – mensen die Gods liefde laten zien in een eenheid in hun leven. Het gebroken leven wordt gekenmerkt door verdeeldheid. De buitenkant lijkt vaak wel mooi, wat er gezegd wordt klinkt soms ook mooi, maar zo vaak voelen gebroken mensen aan dat er geen diepgang, geen eenheid in het geheel. Er is zoveel onbetrouwbaarheid en hypocrisie – ook bij christelijke leiders. Dan is er een enorme behoefte aan die eenheid wél te zien – zoals die ook bij God te zien is, want Hij is Één, zoals het joodse credo terecht zegt. (Zie ook: Functionele en disfunctionele systemen en Het modernisme en de vrienden van Job.)
	Er is de behoefte aan bekrachtigd te worden, aan een nieuwe beleving van kracht en ‘in staat zijn tot’. In een gezond gezin worden kinderen begeleid en gestimuleerd in het aanleren van goede vaardigheden – zowel sociale vaardigheden als motorische, emotionele en intellectuele. We hebben dit allemaal nodig. Deze behoefte is nauw verbonden aan de behoefte om gehoord te worden, zoals hierboven beschreven, en aan invloed in onze omgeving. Het feit dat God naar ons luistert – zoals geïllustreerd of beleefd in het actief luisteren van een hulpverlener naar ons, een hulpverlener die ons en wat we zeggen serieus neemt – is al een sterk bevestigende ervaring. Een andere vorm van bekrachtiging vond ik in de manier waarop David Augsburger emoties van kwaadheid koppelt aan liefde, rechtvaardigheid en waardigheid. Maar al te vaak zijn deze emoties juist een bron van schaamte en je in stilte terugtrekken. Deze ‘herkadering’ geeft dan veel waardigheid en ook kracht om er iets mee te doen. (Zie ook: Communiceren vanuit verbondenheid.) Deze behoefte uit zich ook in een behoefte aan een omgeving waar we een inbreng kunnen hebben. Dat heeft twee componenten: enerzijds die van de omgeving, die openstaat voor die inbreng, en anderzijds die van de persoon zelf, die vaardigheden mag ontwikkelen die in die omgeving als prettige aanvulling ervaren kunnen worden. Aan beide ontbreekt het nog al eens. Kracht heeft ook te maken met enthousiasme en blijdschap - die op zich weer een sterke relatie hebben met ons verbonden voelen met God en anderen. Vanuit blijde verbondenheid kunnen we zoveel meer aan dan in eenzame isolatie (zie ook: Leven als kinderen van de Koning en Levenslust en vreugde - op weg uit het dal van pijn en depressie).
	Eveneens is er behoefte aan duidelijke grenzen - een veilige context om daarbinnen te kunnen experimenteren met nieuw gedrag, en te ondervinden wat bevrediging geeft en past bij de eigen persoon. Zonder veilige grenzen, kunnen verschillende aspecten van een herstelproces een bedreiging vormen voor de persoon zelf of voor anderen in de nabije omgeving. Voor de persoon zelf, doordat gemakkelijk her-traumatisatie optreedt door anderen (omdat het gedrag van de persoon zelf dit onbewust ‘uitlokt’), of door de persoon zelf in de vorm van het opnieuw verzinken in traumatische herinneringen (zie bijv. De remmen leren gebruiken , door Babette Rothschild) of door automutilatie (zie het eerder uitgebreider genoemde artikel van Bessel A. van der Kolk, The compulsion to repeat the trauma). Voor anderen, omdat de persoon wellicht onvoldoende inzicht heeft in het effect van zijn handelen op anderen, of onvoldoende controle heeft over zijn eigen handelen (zie Hechting: sleutel tot gezond leven via emotionele veerkracht en de referenties daarin naar Fonagy en Schore).
	Dat brengt me bij nog een andere behoefte: om op een goede wijze met onze emoties te leren omgaan. Het er mogen zijn en te mogen experimenteren met nieuwe vormen van gedrag in een sociaal veilige context kunnen enorm bijdragen aan het leren omgaan met onze emoties. Het is een kunst, die in veel gezinnen niet of niet goed wordt aangeleerd, maar die wel essentieel is. Enkel het goed leren kennen en benoemen van emoties kan al een hele toer zijn. Het is een eerste stap. Een volgende stap is het verdragen van emoties, en ze leren te hanteren en waarderen voor wat ze ons vertellen over de situaties die we meemaken. (Zie ook: ­Lastige emoties, sociaal-psychologische ‘spelletjes’ en de drama driehoek van Karpman, Hechting: sleutel tot gezond leven via emotionele veerkracht en Hoe benoem ik mijn gevoelens? .) Een van de lastigste emoties is kwaadheid. Die noemde ik eerder hierboven al. Verdriet is nog zo’n ‘moeilijke emotie’ in onze westerse cultuur. Een Bijbelstudie die ik een aantal jaren geleden deed, over hoe Jezus huilde met Maria in haar verdriet over haar gestorven broer Lazarus, heeft me buitengewoon geholpen, omdat dat gedeelte zo duidelijk laat zien hoe Jezus acief en openlijk Maria’s emoties erkende en bevestigde. Ja, de Bijbel – Gods Woorden van Liefde en Wijsheid – blijft voor mij de ultieme Bron van openbaring over christelijke counseling en alles wat daar bij hoort.

home

of  terug naar de artikelen index

Meer informatie of suggesties

Voor meer informatie, of uw reactie op het bovenstaande, kunt u contact met me opnemen via e-mail: andre.roosma@12accede.nl.

© André H. Roosma, Accede!, Zoetermeer, 2003-01-03 / 2010-06-18; alle rechten voorbehouden.